Philippines bất ngờ điều tra gạo nhập khẩu: Nguyên nhân và tác động đến Việt Nam
Ngày 6 tháng 4, Bộ Công thương Việt Nam thông báo đã nhận được tin từ Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) về việc khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ đối với sản phẩm gạo nhập khẩu vào nước này. Thời kỳ điều tra kéo dài từ năm 2020 đến tháng 8 năm 2025, trước giai đoạn tạm ngưng nhập khẩu. DA tuyên bố có bằng chứng sơ bộ về sự gia tăng đáng kể và liên tục khối lượng gạo nhập khẩu, gây thiệt hại và đe dọa nghiêm trọng cho ngành sản xuất gạo nội địa, đặc biệt là nông dân trồng lúa địa phương.
Theo quy định, DA là cơ quan khởi xướng điều tra sơ bộ. Nếu kết luận sơ bộ khẳng định, Ủy ban Thuế quan Philippines sẽ tiến hành điều tra chính thức. Động thái này gây chú ý vì Philippines là nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới và là khách hàng số một của Việt Nam trong nhiều năm qua.
Phản ứng từ chuyên gia và doanh nghiệp Việt Nam
Bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập chuyên trang thị trường lúa gạo SS Rice News, nhận định quyết định điều tra của Philippines chủ yếu nhằm trấn an dư luận, đặc biệt là nông dân trồng lúa. Bà giải thích rằng trước khi xung đột Trung Đông nổ ra, giá gạo nội địa Philippines rất thấp, khiến nông dân bất mãn. Do đó, cuộc điều tra tự vệ này có thể là biện pháp "xoa dịu" nhóm đối tượng này.
"Về bản chất, giá lúa gạo nội địa ở Philippines những năm gần đây tăng giảm theo xu hướng chung của thị trường thế giới. Cốt lõi vấn đề là chi phí sản xuất lúa của Philippines cao, dẫn đến lợi nhuận thấp và sản phẩm không thể cạnh tranh với hàng ngoại nhập", bà Hương phân tích.
Bà Hương dẫn chứng rằng trong những tháng đầu năm 2026, dù Philippines áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu như cấp quota từng tháng và tăng thuế từ 15% lên 35%, lượng gạo nhập khẩu vẫn tăng vọt. Số liệu chính thức cho thấy trong hai tháng đầu năm, Philippines nhập 820.000 tấn gạo, gấp đôi so với cùng kỳ năm trước và vượt 220.000 tấn so với kế hoạch. Ước tính cả quý 1/2026, con số này lên trên 1 triệu tấn.
Tình hình xuất khẩu gạo Việt Nam và thị trường quốc tế
Đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết đã nhận được thông tin và đang phối hợp với Cục Phòng vệ thương mại theo yêu cầu điều tra. Tuy nhiên, về cơ bản, việc điều tra tự vệ của Philippines được cho là sẽ không tác động nhiều đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, vì Philippines phụ thuộc lớn vào nguồn gạo nhập khẩu, trong đó nguồn cung từ Việt Nam chiếm trên 80%.
Trên thực tế, thị trường gạo Việt Nam đang có dấu hiệu tích cực. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SXTM Phước Thành IV (Vĩnh Long), cho biết cao điểm thu hoạch vụ đông xuân năm 2026 đã qua, áp lực tiêu thụ giảm. Giá lúa gạo nguyên liệu tăng khoảng 400 đồng/kg so với tuần trước. Các nhà nhập khẩu Philippines đang tăng ký hợp đồng với số lượng lớn, vượt xa hạn ngạch, đặc biệt cho quý 2 và 3.
Ngoài ra, doanh nghiệp Trung Quốc cũng tăng nhập khẩu gạo Việt Nam, đặc biệt là nếp và gạo ST25, ST21, với tổng lượng tăng 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Thị trường châu Phi cũng đang phục hồi. Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), xác nhận giá gạo xuất khẩu Việt Nam tăng bình quân 30-40 USD/tấn so với tháng 3.
Bối cảnh và triển vọng trong tương lai
Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam nhận định hoạt động sản xuất lúa liên tục cải tiến, đạt năng suất cao và giá thành thấp, tạo sức cạnh tranh mạnh mẽ. Chi phí sản xuất thấp giúp ngành gạo Việt Nam duy trì lợi thế ngay cả so với các cường quốc như Thái Lan.
Đây là lần thứ hai Philippines điều tra tự vệ gạo nhập khẩu. Lần đầu vào tháng 9 năm 2019, vụ việc đã khép lại mà không áp dụng biện pháp tự vệ nào. Để giảm thiểu rủi ro, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương) đề nghị hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp cung cấp thông tin, phối hợp chặt chẽ, đồng thời chuẩn bị dữ liệu để phản biện nếu cần.
Trong bối cảnh giá phân bón và chi phí vận chuyển tăng do xung đột Trung Đông, cùng với khả năng xuất hiện El Nino mới, nhiều nông dân trên thế giới đang cân nhắc không sản xuất vụ hai. Điều này có thể làm giảm nguồn cung toàn cầu, hỗ trợ giá gạo. Do đó, cuộc điều tra của Philippines được dự báo sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến thị trường và xuất khẩu gạo Việt Nam trong thời gian tới.
