Trong những ngày qua, thế giới liên tục chứng kiến những tín hiệu trái chiều khi nguy cơ xung đột với Iran leo thang đan xen với những tuyên bố về một thỏa thuận hòa bình bất ngờ. Sáng 11/6, Tổng thống Donald Trump còn cảnh báo khả năng tấn công đảo Kharg – đầu mối xuất khẩu dầu mỏ chiến lược của Iran. Nhưng chỉ vài giờ sau, ông lại khẳng định đã đạt được một thỏa thuận “tuyệt vời” để chấm dứt chiến tranh và ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Một ngày sau, cả Mỹ và Iran đều tuyên bố thỏa thuận hòa bình đã đến “rất gần”.
Ngọn lửa hạ nhiệt hơn là bị dập tắt
Theo giới quan sát, dù tồn tại các đòn không kích trả đũa lẫn nhau, khả năng hai bên quay lại chiến tranh toàn diện vẫn được đánh giá chưa cao. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres ngày 10/6 nhận định lệnh ngừng bắn hiện tại “giống một ngọn lửa được hạ nhiệt hơn là thực sự bị dập tắt”. Dù tiếp tục đối đầu gay gắt về ngoại giao, cả Washington và Tehran đều cho thấy mong muốn chấm dứt xung đột, theo Washington Post.
Cuối tuần trước, ông Trump đã trực tiếp trao đổi với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và sau đó tuyên bố đã thuyết phục Israel dừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Israel cho biết các đòn đánh của họ là nhằm đáp trả các cuộc tấn công từ phía Iran. Trong khi đó, Tehran khẳng định các hoạt động quân sự của mình là phản ứng trước các đợt không kích của Israel tại Lebanon và mong muốn vấn đề này được giải quyết trong khuôn khổ thỏa thuận hòa bình với Mỹ.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 12/6 cho biết bản ghi nhớ với Mỹ sẽ được “ký từ xa” trong vài ngày tới, nhận xét chưa bao giờ hai bên tiến gần thỏa thuận như vậy. Quan chức cấp cao Mỹ cũng bày tỏ sự lạc quan rằng các bên sắp đạt được thỏa thuận, đồng thời tự tin rằng Israel sẽ chấp nhận thỏa thuận này. “Chúng tôi cảm thấy rằng khi Israel xem xét đầy đủ các điều khoản và họ hiểu rõ rằng Iran sẽ phải thực hiện một số điều trước khi nhận bất kỳ lợi ích nào, họ sẽ đồng ý”, CNN dẫn lời quan chức chính quyền Trump.
Dẫu vậy, đây là lần thứ 39 tổng thống tuyên bố các cuộc đàm phán Mỹ-Iran sắp đạt kết quả. Sau đó, những đe dọa quân sự vẫn tái diễn và chưa có thỏa thuận chính thức nào được thành hình.
Trước đó, Iran cũng bày tỏ ưu tiên thỏa thuận nhưng không loại trừ phương án quân sự. “Chúng tôi ưu tiên ngôn ngữ ngoại giao”, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội ngày 10/6. “Nhưng chúng tôi còn thành thạo những ngôn ngữ khác hơn thế. Nếu các cam kết bị phá vỡ, chúng tôi sẽ sử dụng cách thức mà mình thành thạo nhất”.
Trong những tuần gần đây, nỗ lực duy trì ngừng bắn chủ yếu được thực hiện qua các bản dự thảo biên bản ghi nhớ và thông điệp qua trung gian. Mỗi bên đều sửa đổi nội dung theo hướng phía còn lại cho là khó chấp nhận. Các hoạt động cản trở giao thông qua eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn, ảnh hưởng đến tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung nhiên liệu toàn cầu.
Sức ép từ các phe cứng rắn
Ông Trump liên tục thay đổi giọng điệu, lúc đe dọa mở rộng không kích, lúc khẳng định hai bên tiến gần thỏa thuận. Tuy nhiên, ông phải đối mặt với áp lực từ các nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối cứng rắn, những người cho rằng cần duy trì sức ép tối đa với Tehran. “Đã bắt đầu thì phải kết thúc”, Thượng nghị sĩ Ron Johnson phát biểu, cho rằng Mỹ nên tiếp tục phong tỏa cảng biển Iran và duy trì chiến dịch cho đến khi đạt mục tiêu cuối cùng.
Tại Iran, sau nhiều tuần không kích khiến một số quan chức cấp cao thiệt mạng, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được cho là đang nắm vị thế chính trị lớn hơn và ít sẵn sàng nhượng bộ. Ông Vali Nasr nhận định ban lãnh đạo mới của Iran có xu hướng cho rằng chính sự kiềm chế trước đây đã khiến nước này rơi vào xung đột. Ông Joel Rayburn cho rằng các động thái gần đây của Iran nhằm làm suy giảm ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông và tạo bất đồng giữa Washington với Israel.
Từ khi chiến tranh toàn diện bùng phát ngày 28/2 đến lệnh ngừng bắn ngày 8/4, cả Mỹ và Iran đều tuyên bố đạt được thành công quân sự đáng kể. Washington cho biết đã gây thiệt hại nặng cho hải quân, phòng không và bệ phóng tên lửa Iran. Tehran khẳng định duy trì được phần lớn năng lực tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời có khả năng tái sản xuất.
Đầu tuần trước, Tehran tuyên bố đình chỉ mọi liên lạc với Mỹ do các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Hezbollah ở Lebanon. Theo truyền thông nhà nước, Iran cảnh báo các đồng minh Houthi ở Yemen có thể đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb dẫn đến kênh đào Suez.
Tranh cãi về lộ trình thực thi
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết thỏa thuận mới nhất tập trung vào việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ và mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, trong khi vấn đề hạt nhân sẽ được đàm phán trong giai đoạn tiếp theo. Văn kiện này bao gồm giải pháp chấm dứt xung đột tại Lebanon “và mọi mặt trận khác”.
Ngược lại, ông Trump khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm cam kết hạn chế chương trình hạt nhân Iran. Nhà lãnh đạo Mỹ nhiều lần tuyên bố Tehran đã cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng các chuyên gia lưu ý cam kết tương tự từng xuất hiện trong thỏa thuận năm 2015 và điều quan trọng nằm ở cơ chế giám sát, xác minh.
Một điểm tranh cãi khác là kho uranium làm giàu ở mức cao của Iran. Ông Trump cho biết Tehran đã đồng ý để Mỹ thu hồi khoảng 213 kg uranium gần cấp độ chế tạo vũ khí, nhưng Iran bác bỏ và cho rằng vấn đề chỉ có thể giải quyết trong thỏa thuận hạt nhân riêng. Tehran khẳng định sẽ không từ bỏ quyền làm giàu uranium dân sự, trong khi Washington chưa thống nhất về mức độ làm giàu cho phép.
Tehran cũng yêu cầu giải quyết vấn đề kinh tế. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết nước này muốn ít nhất 50% trong tổng số khoảng 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa được giải ngân ngay sau khi ký biên bản ghi nhớ. Ngược lại, ông Trump tuyên bố Washington sẽ không giải ngân cho đến khi mọi yêu cầu của Mỹ được đáp ứng và thỏa thuận hạt nhân cuối cùng được ký kết.
Ngoài ra, Iran yêu cầu văn kiện đề cập đến thiệt hại do chiến tranh và cơ chế bồi thường. Theo giới chức Iran, nội dung này cần được đưa vào văn bản chính thức, trong khi hình thức và mức bồi thường có thể thương lượng sau.
