Ở nhiều nước, chỉ cần bật máy giặt muộn vài tiếng hoặc sạc xe điện vào ban đêm cũng có thể giúp giảm đáng kể hóa đơn tiền điện. Đây là kết quả của việc áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng, thay vì một mức giá cố định cho cả ngày.
Giá điện không còn "một giá cho cả ngày"
Trước đây, phần lớn các quốc gia áp dụng một mức giá điện cố định, tức mỗi kWh điện đều có cùng mức giá bất kể người dân sử dụng vào ban ngày, buổi tối hay nửa đêm. Cách tính này đơn giản, dễ quản lý nhưng không phản ánh đúng chi phí sản xuất điện.
Trên thực tế, chi phí phát điện thay đổi rất lớn theo từng thời điểm trong ngày. Buổi chiều và đầu buổi tối là thời gian nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh khi các hộ gia đình đồng loạt sử dụng nhiều thiết bị điện. Để đáp ứng nhu cầu này, hệ thống điện phải huy động thêm các nhà máy có chi phí vận hành cao hơn, khiến giá thành sản xuất điện tăng lên.
Nếu vẫn áp dụng cùng một mức giá cho mọi thời điểm, người tiêu dùng sẽ không có động lực thay đổi thói quen sử dụng điện, còn hệ thống điện phải gánh áp lực rất lớn trong khung giờ cao điểm mỗi ngày. Vì vậy, nhiều quốc gia đã chuyển sang cơ chế tính giá điện theo thời gian sử dụng, trong đó giá điện thay đổi tùy theo từng khung giờ.
Nhật Bản, Hàn Quốc: Giá điện thay đổi theo nguồn cung
Nhật Bản là một trong những quốc gia triển khai biểu giá điện theo thời gian từ rất sớm. Các tập đoàn điện lực lớn như TEPCO hay Kansai Electric đều cung cấp các gói "All-Electric" dành cho những hộ gia đình sử dụng hoàn toàn thiết bị điện như bếp từ, bình nước nóng EcoCute hay xe điện. Điểm chung của các gói cước này là giá điện ban đêm, thường từ khoảng 1h đến 6h sáng, chỉ bằng khoảng hơn 30% so với ban ngày. Hệ thống sẽ tự động tích nước nóng hoặc sạc xe điện trong khung giờ giá rẻ để giảm chi phí cho người dùng.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp bán lẻ điện còn cung cấp các gói giá biến động liên kết trực tiếp với Sàn giao dịch điện năng Nhật Bản (JEPX). Theo mô hình này, giá điện được cập nhật sau mỗi 30 phút và biến động theo cung - cầu thực tế trên thị trường. Thông qua ứng dụng trên điện thoại, người dùng có thể theo dõi biểu đồ giá điện theo thời gian thực và chủ động vận hành các thiết bị tiêu thụ nhiều điện khi giá xuống thấp nhất, thường vào giữa trưa những ngày nắng hoặc rạng sáng.
Trong nhiều năm, Hàn Quốc chủ yếu áp dụng biểu giá điện lũy tiến đối với hộ gia đình, trong khi biểu giá theo thời gian được sử dụng cho các doanh nghiệp lớn. Tuy nhiên, khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng, đặc biệt là điện mặt trời, Hàn Quốc bắt đầu điều chỉnh biểu giá để phản ánh thực tế mới của hệ thống điện. Theo cơ chế mới áp dụng cho nhiều khách hàng công nghiệp và hệ thống sạc xe điện, khung giờ từ khoảng 11h đến 15h - vốn từng được xem là giờ cao điểm - đã được hạ xuống mức giá thấp hơn do nguồn điện mặt trời trong nước dồi dào. Trong khi đó, khoảng thời gian từ 18h đến 21h được nâng lên thành giờ cao điểm vì đây là lúc nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh nhưng sản lượng điện mặt trời gần như bằng 0. Chính phủ Hàn Quốc cũng triển khai các chương trình khuyến khích chủ xe điện sạc vào buổi trưa hoặc cuối tuần bằng mức giá ưu đãi nhằm tận dụng lượng điện tái tạo dư thừa, đồng thời giảm áp lực cho hệ thống điện vào buổi tối.
Mỹ: Mỗi bang có một biểu giá khác nhau
Không giống nhiều quốc gia áp dụng một biểu giá thống nhất, thị trường điện của Mỹ được vận hành theo mô hình phi tập trung, trong đó mỗi bang xây dựng cơ chế tính giá riêng dựa trên nguồn cung và nhu cầu điện của địa phương. Điều này tạo nên những mô hình giá điện theo thời gian rất khác biệt, nổi bật nhất là California và Texas.
Tại California, nơi có hệ thống điện do CAISO điều phối, phần lớn hộ gia đình được áp dụng biểu giá theo thời gian sử dụng. Điểm đáng chú ý là khung giờ cao điểm gần như cố định từ 16h đến 21h quanh năm. Nguyên nhân xuất phát từ hiện tượng nổi tiếng mang tên "Đường cong con vịt" (Duck Curve). California là bang có công suất điện mặt trời lớn nhất nước Mỹ. Vào giữa trưa, hàng triệu mái nhà đồng loạt phát điện khiến nguồn cung dồi dào và giá điện giảm xuống mức rất thấp. Tuy nhiên, khi mặt trời bắt đầu lặn sau 16h, sản lượng điện mặt trời sụt giảm nhanh chóng đúng lúc người dân trở về nhà, bật điều hòa, nấu ăn và sử dụng hàng loạt thiết bị điện. Để bù đắp lượng điện thiếu hụt, hệ thống buộc phải huy động các nhà máy điện khí có chi phí vận hành cao, khiến giá điện trong khoảng thời gian từ 16h đến 21h trở thành mức đắt nhất trong ngày.
Trong khi đó, Texas lại xây dựng một mô hình hoàn toàn khác. Bang này sở hữu hệ thống điều hành lưới điện độc lập cùng nguồn điện gió lớn nhất nước Mỹ, với sản lượng thường đạt đỉnh vào ban đêm. Khi nguồn cung điện gió dư thừa, giá điện trên thị trường bán buôn có thời điểm giảm về gần 0 USD/kWh. Tận dụng lợi thế này, nhiều công ty bán lẻ điện tại Texas triển khai các gói cước thương mại độc đáo như "Free Nights" hoặc "Free Weekends", cho phép khách hàng sử dụng điện miễn phí vào ban đêm hoặc cả cuối tuần nếu chấp nhận mức giá cao hơn vào ban ngày. Nhờ đó, người dân có xu hướng chuyển việc sạc xe điện, giặt quần áo hoặc vận hành các thiết bị tiêu thụ nhiều điện sang buổi tối, góp phần cân bằng phụ tải cho hệ thống điện.
Châu Âu: Đi đầu trong việc áp dụng giá điện linh hoạt
Châu Âu được xem là khu vực đi đầu trong việc áp dụng giá điện linh hoạt. Trong đó, Tây Ban Nha là một trong những quốc gia áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) triệt để nhất châu Âu. Đối với hộ gia đình, giá điện được chia thành 3 khung giờ cố định gồm cao điểm, bình thường và thấp điểm. Trong đó, khung giờ cao điểm kéo dài từ 10h đến 14h và từ 18h đến 22h các ngày làm việc, khi nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh do người dân nấu ăn, sử dụng điều hòa và các thiết bị điện gia dụng. Đây cũng là thời điểm giá điện đắt nhất trong ngày. Khung giờ bình thường được áp dụng từ 8h đến 10h sáng, 14h đến 18h chiều và 22h đến 24h đêm, với mức giá trung bình. Trong khi đó, khoảng thời gian từ 0h đến 8h sáng được xếp vào khung giờ có giá điện thấp nhất. Đặc biệt, toàn bộ ngày cuối tuần và các ngày lễ quốc gia đều được tính theo mức giá thấp nhất.
Sự chênh lệch đáng kể giữa các khung giá đã tạo ra những thay đổi rõ rệt trong thói quen tiêu dùng. Nhiều gia đình Tây Ban Nha lập trình máy giặt, máy rửa bát hoạt động sau nửa đêm hoặc dành các công việc tiêu tốn nhiều điện như là quần áo, dọn dẹp nhà cửa vào cuối tuần để tận dụng mức giá thấp nhất.
Còn tại Anh, một trong những chương trình giá điện theo giờ nổi tiếng nhất là Economy 7, mô hình đã tồn tại nhiều thập kỷ và vẫn được hàng triệu hộ gia đình sử dụng. Nguyên tắc của Economy 7 khá đơn giản là mỗi ngày người dùng được hưởng 7 giờ liên tục có giá điện ưu đãi vào ban đêm, thường rơi vào khoảng từ 23h đến 6h sáng hoặc từ 0h đến 7h sáng, tùy khu vực và nhà cung cấp điện. Toàn bộ thời gian còn lại trong ngày được tính theo mức giá cao hơn. Trong nhiều trường hợp, giá điện ban đêm chỉ bằng chưa tới một nửa so với ban ngày. Điều này khiến Economy 7 trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với những hộ gia đình có thể dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện sang đêm khuya. Mô hình này đặc biệt phổ biến ở các gia đình sử dụng lò sưởi tích nhiệt - loại thiết bị hấp thụ nhiệt bằng điện giá rẻ vào ban đêm rồi tỏa nhiệt dần trong ngày hôm sau. Cùng với sự bùng nổ của xe điện, Economy 7 cũng đang trở thành công cụ giúp nhiều hộ gia đình cắt giảm đáng kể chi phí sạc xe bằng cách chuyển toàn bộ hoạt động sạc sang khung giờ ưu đãi.
Tại Pháp, một ngày được chia thành khoảng 8 giờ thấp điểm và 16 giờ bình thường. Giá điện trong giờ thấp điểm thường thấp hơn 25-40%, khuyến khích người dân chuyển các hoạt động tiêu thụ nhiều điện sang ban đêm. Do phụ thuộc lớn vào điện gió và thủy điện, giá điện tại các quốc gia Bắc Âu biến động mạnh theo điều kiện thời tiết. Có những thời điểm, khi nguồn điện tái tạo dư thừa, giá điện trên thị trường bán buôn giảm xuống bằng 0 hoặc thậm chí âm. Ngược lại, trong mùa đông hoặc khi nguồn cung giảm, giá điện có thể tăng lên nhiều lần.
Úc: Giá điện thay đổi theo mùa
Khác với nhiều nước châu Âu, biểu giá điện theo giờ tại Úc không chỉ phụ thuộc vào thời điểm trong ngày mà còn thay đổi theo mùa. Tại bang New South Wales, khu vực có mạng lưới điện Ausgrid lớn nhất nước, giờ cao điểm thường kéo dài từ 15h đến 21h. Đây là khoảng thời gian hàng triệu người dân trở về nhà sau giờ làm việc, đồng thời hệ thống điện phải đối mặt với một thách thức đặc biệt là sản lượng điện mặt trời áp mái bắt đầu giảm mạnh khi mặt trời lặn, trong khi nhu cầu tiêu thụ điện lại tăng vọt. Tuy nhiên, khung giờ cao điểm này chủ yếu được áp dụng trong các tháng mùa hè và mùa đông - những thời điểm điều hòa hoặc thiết bị sưởi hoạt động với công suất lớn nhất. Vào các tháng thời tiết ôn hòa hơn, nhiều khu vực thậm chí không áp dụng giá cao điểm nhằm giảm áp lực chi phí cho người dân.
Sự chênh lệch giữa giá điện giờ cao điểm và thấp điểm tại Úc có thể lên tới 2-3 lần. Vì vậy, các công ty điện lực và cơ quan quản lý thường xuyên khuyến khích người dân làm mát ngôi nhà từ đầu giờ chiều, khi điện còn rẻ và nguồn điện mặt trời dồi dào, sau đó giảm sử dụng điều hòa trong khoảng từ 15h đến 21h.
Theo các chuyên gia năng lượng, việc áp dụng giá điện theo giờ mang lại nhiều lợi ích cho cả hệ thống điện và người tiêu dùng. Đầu tiên, cơ chế này giúp giảm áp lực lên lưới điện vào giờ cao điểm, hạn chế phải đầu tư thêm các nhà máy điện chỉ để đáp ứng nhu cầu trong vài giờ mỗi ngày. Thứ hai, giá điện linh hoạt giúp tận dụng hiệu quả hơn các nguồn năng lượng tái tạo. Khi điện mặt trời hoặc điện gió nhiều, giá điện giảm sẽ khuyến khích người dân tăng tiêu thụ, qua đó hạn chế tình trạng cắt giảm công suất. Thứ ba, những hộ gia đình có thể linh hoạt thời gian sử dụng các thiết bị tiêu thụ điện lớn sẽ giảm đáng kể hóa đơn tiền điện. Cuối cùng, giá điện theo thời gian phản ánh sát hơn chi phí sản xuất và truyền tải điện, tạo tín hiệu thị trường rõ ràng hơn cho cả người tiêu dùng và ngành điện.
Việt Nam: Đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá TOU
Mới đây, tại hồ sơ thẩm định dự án sửa đổi Luật Điện lực vừa gửi Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng trong ngày (TOU) đối với khách hàng sinh hoạt đủ điều kiện, thay vì áp dụng đại trà. Biểu giá điện theo thời gian sử dụng là cơ chế giá điện được áp dụng theo từng khung giờ trong ngày (giờ cao điểm, giờ bình thường, giờ thấp điểm) thay vì chỉ tính theo sản lượng điện tiêu thụ. Theo cơ chế này, giá điện giờ cao điểm thường cao hơn, trong khi giá điện giờ thấp điểm thấp hơn. Đây là công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng tại nhiều quốc gia nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.
Thông qua việc áp dụng các mức giá khác nhau theo từng thời điểm, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh thói quen sử dụng điện theo hướng phù hợp hơn với khả năng cung ứng của hệ thống điện. Theo Bộ Công Thương, đây là một trong những giải pháp nhằm khuyến khích sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả hơn trong bối cảnh nhu cầu điện ngày càng tăng, trong khi việc phát triển nguồn cung còn gặp nhiều khó khăn trong thời gian tới.
Trước đó, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 963 quy định khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia. Theo đó, giờ cao điểm được áp dụng từ 17h30 đến 22h30 các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng Chủ nhật không áp dụng giờ cao điểm. Giờ bình thường được tính từ 6h đến 17h30 và từ 22h30 đến 24h các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng chủ nhật kéo dài từ 6h đến 24h. Trong khi đó, giờ thấp điểm được áp dụng từ 0h đến 6h tất cả ngày trong tuần.
