Trong bối cảnh toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và yêu cầu ngày càng cao của thị trường, sức mạnh của từng hộ nông dân riêng lẻ đang dần bộc lộ những giới hạn. Một hộ nông dân có thể chăm sóc rất tốt thửa ruộng của mình, vườn cây của mình hay ao nuôi của mình. Nhưng để đáp ứng những đơn hàng lớn, những tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, hay xây dựng thương hiệu vùng miền bền vững, đòi hỏi phải có sức mạnh của cộng đồng sản xuất được tổ chức.
Đó chính là lúc cần nhìn nhận lại và phát huy giá trị của tinh thần hợp tác trong điều kiện mới. Trong nhiều năm, chúng ta đã nói nhiều đến tích tụ đất đai, cánh đồng lớn, vùng chuyên canh tập trung. Nhưng thực tiễn cho thấy, quy mô diện tích tuy quan trọng nhưng chưa phải yếu tố quyết định.
Từ cánh đồng lớn đến cánh đồng có tổ chức
Điều quan trọng hơn là mức độ tổ chức. Một nghìn héc-ta nhưng sản xuất theo hàng nghìn quy trình khác nhau vẫn là sự phân tán. Ngược lại, vài trăm héc-ta nhưng cùng giống cây trồng, cùng tiêu chuẩn kỹ thuật, cùng hệ thống truy xuất nguồn gốc và cùng cam kết chất lượng có thể tạo nên sức cạnh tranh vượt trội. Bởi vậy, cần chuyển từ tư duy “cánh đồng lớn” sang tư duy “cánh đồng có tổ chức”.
Đó không phải là sự tập trung quyền sở hữu đất đai. Đó là sự liên kết về tư duy, về quy trình và về trách nhiệm. Người nông dân vẫn là chủ mảnh ruộng của mình. Nhưng đồng thời trở thành một thành viên của cộng đồng sản xuất. Từ đó hình thành sức mạnh tập thể.
Mở rộng thành vùng nguyên liệu có tổ chức
Khái niệm này không chỉ áp dụng đối với cây lúa. Ngày nay, yêu cầu xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức đang đặt ra đối với hầu hết các ngành hàng nông nghiệp. Đó có thể là vùng xoài xuất khẩu, vùng sầu riêng đạt chuẩn, vùng bưởi chuyên canh, vùng nuôi cá tra, vùng nuôi tôm sinh thái, vùng sản xuất lúa giảm phát thải, vùng nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến. Điểm chung của tất cả những mô hình này không phải là diện tích lớn, mà là sự đồng thuận của cộng đồng.
- Cùng sử dụng một bộ tiêu chuẩn.
- Cùng chia sẻ dữ liệu.
- Cùng bảo vệ thương hiệu.
- Cùng chịu trách nhiệm trước thị trường.
Có thể nói, vùng nguyên liệu có tổ chức chính là hình thức phát triển mới của kinh tế hợp tác trong thời đại số.
Người nông dân 4.0 không thể đứng một mình
Chúng ta thường nói đến nông dân 4.0 trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Nhưng nông dân 4.0 không chỉ là người biết sử dụng điện thoại thông minh hay máy bay không người lái. Bản chất của nông dân 4.0 là người biết tham gia vào hệ sinh thái giá trị. Biết sản xuất bằng dữ liệu. Biết kết nối với thị trường. Biết hợp tác với cộng đồng.
Trong nền kinh tế số, giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm. Giá trị còn nằm ở dữ liệu sản xuất, khả năng truy xuất nguồn gốc, mức độ tuân thủ tiêu chuẩn và uy tín cộng đồng. Những yếu tố ấy không một hộ nông dân riêng lẻ nào có thể tự mình xây dựng đầy đủ. Do đó, tổ chức cộng đồng sản xuất trở thành yêu cầu khách quan của sự phát triển.
Vai trò mới của cấp ủy xã trong xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức
Khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã trở thành cấp gần dân nhất, sát thực tiễn nhất và trực tiếp tổ chức các không gian phát triển. Trong bối cảnh đó, vai trò của cấp ủy xã không chỉ dừng lại ở quản lý hành chính, mà cần chuyển mạnh sang vai trò kiến tạo phát triển.
Nếu doanh nghiệp mở thị trường, hợp tác xã tổ chức sản xuất, nhà khoa học chuyển giao tri thức, thì cấp ủy xã là chủ thể kết nối các nguồn lực đó thành một chỉnh thể thống nhất. Cấp ủy, Bí thư xã cần quan tâm không chỉ đến diện tích gieo trồng hay sản lượng thu hoạch. Quan trọng hơn là có bao nhiêu hộ tham gia liên kết? Có bao nhiêu vùng sản xuất được tổ chức? Có bao nhiêu hộ được định danh và số hóa? Có bao nhiêu sản phẩm được truy xuất nguồn gốc? Có bao nhiêu hợp tác xã hoạt động hiệu quả?
Đó chính là những chỉ số phản ánh năng lực tổ chức cộng đồng của cấp ủy, những người lãnh đạo trực tiếp toàn diện kinh tế - xã hội cấp xã. Cánh đồng, vùng nguyên liệu có tổ chức là một cuộc cách mạng mới, sâu rộng như cuộc cách mạng ruộng đất năm xưa. Cuộc cách mạng lần này không chỉ trong nông nghiệp, mà còn ở trong nông thôn mới và trong tư duy của giai cấp nông dân. Đó chính là kiến tạo không gian phát triển mới cho quê hương mình.
Khơi dậy nội lực cộng đồng - nền tảng của phát triển bền vững
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặc biệt quan tâm đến nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Trong nhiều bài nói, bài viết về hợp tác hóa nông nghiệp, Người nhiều lần nhấn mạnh vai trò của tinh thần đoàn kết và hợp tác trong sản xuất. Người từng căn dặn: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu. Khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Tinh thần ấy vẫn còn nguyên giá trị trong xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức hiện nay.
Mọi chủ trương sẽ khó thành công nếu người dân chỉ là đối tượng thực hiện. Ngược lại, khi người dân trở thành chủ thể kiến tạo, trở thành người đồng sở hữu các mục tiêu phát triển, thì sức mạnh cộng đồng sẽ được khơi dậy. Đó cũng là tinh thần của phát triển dựa vào nội lực cộng đồng đặt dưới sự lãnh đạo, điều hành của cấp ủy, chính quyền và sự dẫn dắt của Hội Nông dân.
Một vùng nguyên liệu có tổ chức thực chất là một cộng đồng có tổ chức. Một cộng đồng biết hợp tác, biết chia sẻ, biết cùng nhau tạo ra giá trị. Từ cánh đồng lúa đến vườn cây ăn trái, từ ao nuôi thủy sản đến những vùng nguyên liệu phục vụ chế biến sâu, yêu cầu lớn nhất của nông nghiệp hiện đại không còn đơn thuần là tăng sản lượng. Điều cần thiết hơn là nâng cao năng lực tổ chức cộng đồng.
Từ những thửa ruộng riêng lẻ hình thành cánh đồng có tổ chức. Từ những hộ sản xuất riêng lẻ hình thành vùng nguyên liệu có tổ chức. Từ những cộng đồng nhỏ hình thành hệ sinh thái sản xuất hiện đại. Đó không chỉ là yêu cầu của thị trường. Đó còn là con đường để phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn; là sự kế thừa sinh động tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết, hợp tác và phát huy nội lực nhân dân trong điều kiện phát triển mới của đất nước.
