Hợp tác xã thủy sản đối mặt thách thức số hóa và truy xuất nguồn gốc
Tại Hội nghị đối thoại chính sách về phát triển hợp tác xã thủy sản bền vững vừa diễn ra tại Cần Thơ, các đại biểu đã thẳng thắn chỉ ra những khó khăn mà khu vực kinh tế tập thể này đang phải đối mặt trong quá trình chuyển đổi số và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Thực trạng đáng báo động
Theo đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, đến hết năm 2025, cả nước có trên 23.000 hợp tác xã nông nghiệp, chiếm hơn 65% tổng số hợp tác xã trên toàn quốc. Tuy nhiên, phần lớn các hợp tác xã thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long đang gặp phải những thách thức nghiêm trọng:
- Quy mô nhỏ, vốn ít và năng lực quản trị chưa đồng đều
- Tỷ lệ tham gia liên kết chuỗi bền vững còn rất thấp
- Chưa kiểm soát đồng bộ được vùng nuôi và chất lượng đầu vào
- Phụ thuộc nhiều vào thương lái và doanh nghiệp trung gian
- Chuyển đổi số manh mún với hạ tầng công nghệ thông tin hạn chế
Áp lực từ thị trường quốc tế
Ông Nguyễn Hoàng Huy, đại diện Hợp tác xã Thủy sản Toàn Thắng tại Cần Thơ, chia sẻ: "Vài năm gần đây, các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu ngày càng gia tăng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu, an toàn thực phẩm, tính bền vững và giảm phát thải. Tuy nhiên, nhiều hợp tác xã và hội viên vẫn duy trì cách quản lý dựa vào kinh nghiệm với ghi chép thủ công, không thể đáp ứng các yêu cầu mới này."
Theo ông Huy, chuyển đổi số không còn là vấn đề công nghệ đơn thuần mà đã trở thành chuyện sinh kế, giúp giảm thiểu rủi ro và duy trì đầu ra ổn định cho sản phẩm thủy sản.
Thách thức trong ứng dụng công nghệ
Ông Huy nhấn mạnh thêm: "Bà con nuôi tôm thường gặp khó khăn khi tiếp cận các công nghệ phức tạp. Chúng tôi cần một công cụ ghi chép đơn giản thay thế cho sổ tay truyền thống, có thể ghi lại những thông tin cơ bản như thời điểm thả giống, loại thức ăn sử dụng, chất lượng môi trường nước và đảm bảo truy xuất nguồn gốc đầy đủ."
Một thách thức khác là tính nhạy cảm về chi phí. Người nông dân chỉ sẵn sàng sử dụng ứng dụng số khi thấy rõ lợi ích thiết thực. "Thực tế cho thấy, ứng dụng nào dễ sử dụng và mang lại lợi ích rõ ràng thì bà con sẽ dùng. Nếu không thấy lợi ích cụ thể, dù có được tập huấn kỹ lưỡng, việc ghi chép số cũng sẽ bị bỏ dở giữa chừng", ông Huy cho biết.
Vai trò then chốt của truy xuất nguồn gốc
Ông Trương Hoàng Duy từ Công ty TNHH Xã hội tôm chứng nhận Minh Phú nhận định: "Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và uy tín thương hiệu, mà còn đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe, quản lý hiệu quả dịch bệnh và rủi ro, đồng thời tăng cường sức cạnh tranh cho con tôm Việt Nam trên thị trường toàn cầu."
Tuy nhiên, hiện nay nhật ký nuôi trồng vẫn chủ yếu được ghi chép bằng tay, trong khi hệ thống điện tử chưa được phổ biến rộng rãi. Việc quản lý và truy xuất nguồn gốc cho hàng ngàn hộ nuôi trồng nhỏ lẻ là một bài toán phức tạp.
Mắt xích yếu trong chuỗi giá trị
Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, nhấn mạnh: "Mỗi sản phẩm thủy sản khi rời khỏi ao nuôi phải mang theo một 'căn cước dữ liệu minh bạch'. Trong đó, khu vực kinh tế tập thể và các hợp tác xã đóng vai trò xương sống, trực tiếp kiểm soát vùng nguyên liệu và liên kết sản xuất cho hàng triệu hộ nông dân."
Tuy nhiên, bà Vân thẳng thắn thừa nhận: "Năng lực quản trị dữ liệu tại các hợp tác xã đang là mắt xích yếu nhất trong toàn bộ chuỗi giá trị thủy sản. Sự chậm trễ trong tiến trình số hóa đang làm suy giảm năng lực cạnh tranh, tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm."
Giải pháp đột phá cần thiết
Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, bà Vân đề xuất: "Chúng ta cần cùng nhau đột phá về hạ tầng kỹ thuật viễn thông, đảm bảo dòng chảy dữ liệu không bị gián đoạn. Đồng thời, cần từng bước giải phóng người nông dân khỏi ma trận thủ tục hành chính số, hiện thực hóa mục tiêu nhập liệu một lần nhưng có thể chia sẻ đa nền tảng."
Các chuyên gia cũng chỉ ra rằng, nhiều trại giống tôm hiện chưa đạt được các tiêu chuẩn chứng nhận cần thiết, gây khó khăn không nhỏ cho toàn bộ chuỗi cung ứng thủy sản. Vấn đề số hóa dữ liệu và phát triển phần mềm phù hợp để thực hiện các tiêu chuẩn chứng nhận đã được nhiều đơn vị thử nghiệm nhưng chưa đạt được thành công như mong đợi.
