Những ngày đầu vụ măng tre ở xã Bình Minh, tỉnh Quảng Ngãi, không khí tại Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp xã Bình Minh khá trầm lắng. Những bao mè, lạc trong kho của bà con vẫn nằm im chờ thương lái. Kế hoạch xây dựng khu chế biến, đóng gói và dây chuyền ép dầu công nghệ mới hiện còn dang dở. Theo Quyết định 641 năm 2024 của tỉnh Quảng Ngãi, HTX này từng được phê duyệt hỗ trợ hơn 2,8 tỷ đồng để xúc tiến thương mại, đầu tư kho xưởng, chế biến măng tre và lắp đặt dây chuyền sản xuất hiện đại. Tận dụng cơ hội, Bình Minh đã chủ động thuê đất, xây dựng phương án đầu tư máy móc, tìm kiếm đối tác tiêu thụ sản phẩm.
“Cả kế hoạch chuẩn bị thực hiện rơi vào bỡ ngỡ hết, vì mình đã xây dựng kế hoạch rồi mà cuối cùng không thực hiện được do không có vốn để xây dựng nhà máy”, ông Võ Xuân Ánh, Giám đốc HTX chia sẻ. Đằng sau câu chuyện của một HTX địa phương là nỗi trăn trở chung của hàng nghìn HTX trên cả nước: Làm sao tìm được chỗ đứng trong chuỗi liên kết với kinh tế tư nhân khi nguồn lực còn hạn chế, sản xuất còn manh mún và năng lực cạnh tranh chưa cao?
Hợp tác xã: "Hạ tầng mềm" trong bối cảnh mới
Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế quốc dân. Từ Nghị quyết này, một câu hỏi đặt ra: HTX sẽ đứng ở đâu và liên kết như thế nào để cùng tham gia chuỗi giá trị mới? Theo Liên minh HTX Việt Nam, các HTX khu vực nông nghiệp chiếm khoảng 67%, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong phát triển nông thôn và tổ chức sản xuất cho nông dân. Tuy nhiên, chỉ khoảng 4.700 HTX tham gia chuỗi liên kết giá trị, tức chưa tới 20%.
Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, không một khu vực kinh tế nào có thể phát triển đơn lẻ. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định, nông dân cần đầu ra bền vững. Trong khi đó, công nghệ cần môi trường ứng dụng, còn tài chính cần những mô hình kinh doanh khả thi và minh bạch. “Nếu không tham gia được chuỗi liên kết, phần lớn HTX sẽ tiếp tục mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn “sản xuất nhỏ - giá trị thấp - rủi ro cao”, bà Vân khẳng định.
Thực tế ấy đang hiện hữu ở nhiều địa phương. Không ít HTX vẫn chủ yếu dừng ở khâu sản xuất nguyên liệu thô, thiếu chế biến sâu, thiếu thương hiệu và phụ thuộc mạnh vào thương lái. Bà Mai Thị Thu, Trung tâm Hỗ trợ nông dân Hà Nội cho biết, nhiều HTX hiện “trồng được nhưng không bán được”, bởi không dự báo được thị trường đầu ra và không có bộ phận chuyên trách xúc tiến thương mại.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), sản xuất phân tán là điểm nghẽn lớn khiến doanh nghiệp còn e ngại khi đầu tư vào nông nghiệp. Khi vùng nguyên liệu nhỏ lẻ, chi phí sản xuất bị đội lên, khó kiểm soát chất lượng và khó đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu. Không chỉ vậy, rủi ro thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường cũng khiến các chuỗi liên kết dễ bị đứt gãy. Bà Yến cho rằng cần chuyển từ liên kết đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái tích hợp. Doanh nghiệp sẽ đóng vai trò dẫn dắt thị trường, còn HTX là nền tảng tổ chức sản xuất. Theo cách ví von của bà, doanh nghiệp là “hạ tầng cứng” với logistics, chế biến và thị trường; còn HTX là “hạ tầng mềm”, trực tiếp kết nối nông dân, chuẩn hóa quy trình và duy trì vùng nguyên liệu ổn định.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều HTX lúa gạo đã liên kết với doanh nghiệp để tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Nông dân không còn sản xuất tự phát mà canh tác theo đơn hàng, theo tiêu chuẩn kỹ thuật và được bao tiêu đầu ra. Tại Sơn La hay Lâm Đồng, nhiều HTX nông nghiệp đã ứng dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc, bán hàng qua thương mại điện tử và liên kết với hệ thống siêu thị lớn. Những mô hình ấy cho thấy khi được tổ chức bài bản và kết nối đúng hướng, HTX hoàn toàn có thể tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nông sản Việt Nam.
Mục tiêu chủ thể kinh tế thật sự
Theo ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi, sau khi chính sách được phê duyệt, nguồn kinh phí lại chưa được bổ sung mục tiêu nên địa phương gặp khó khăn trong hỗ trợ HTX. Vốn trở thành điểm nghẽn cố hữu để chuyển từ sản xuất nhỏ sang chuỗi giá trị hiện đại. Trong khi đó, thị trường đang thay đổi rất nhanh. Nếu không kịp đầu tư công nghệ, chế biến và chuyển đổi số, HTX sẽ khó cạnh tranh ngay trên sân nhà.
Ở góc độ tài chính, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết, ngành ngân hàng đã triển khai nhiều giải pháp nhằm khơi thông dòng vốn cho khu vực HTX. Hiện lãi suất cho vay ngắn hạn đối với lĩnh vực ưu tiên, trong đó có HTX, ở mức khoảng 4%/năm. Hạn mức vay không tài sản bảo đảm cũng được nâng lên 5 tỷ đồng với HTX; các dự án nông nghiệp công nghệ cao có thể vay tới 70-80% giá trị dự án. Tuy nhiên, việc tiếp cận vốn vẫn còn khó khăn do nhiều HTX quy mô nhỏ, thiếu minh bạch tài chính và chưa xây dựng được chuỗi liên kết bền vững.
Nhiều chuyên gia cho rằng, muốn HTX tham gia sâu vào hệ sinh thái kinh tế tư nhân, điều quan trọng nhất là hoàn thiện thể chế và tạo môi trường liên kết minh bạch, ổn định. Ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho rằng, liên kết giữa HTX và doanh nghiệp là mối quan hệ cộng sinh. Với doanh nghiệp, HTX giúp hình thành vùng nguyên liệu ổn định, giảm chi phí và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp mang đến công nghệ, vốn, quản trị và thị trường cho HTX. Để thúc đẩy mối liên kết này, cần cải cách thủ tục hành chính, phát triển cơ chế hợp tác công tư, xây dựng chính sách theo chuỗi giá trị và thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Quan trọng hơn, cần phát huy vai trò của các tổ chức trung gian như Liên minh HTX Việt Nam hay Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) trong kết nối thị trường và hỗ trợ quản trị cho HTX.
“Cách đây gần 80 năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định HTX là con đường để người dân “góp sức, góp vốn với nhau mà làm ăn”, ông Khởi nhắc lại. Bà Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, tinh thần ấy hôm nay vẫn còn nguyên giá trị, nhưng trong một bối cảnh hoàn toàn khác. “Sức ép từ thị trường đang mở ra những cơ hội lớn cho khu vực kinh tế hợp tác. Nếu trước đây HTX chủ yếu giải quyết bài toán tương trợ sản xuất thì nay phải vận hành bằng tư duy của một chủ thể kinh tế hiện đại, biết quản trị, biết liên kết, biết xây dựng thương hiệu và biết cạnh tranh”, bà Vân chia sẻ.
Trong xu thế phát triển mới, HTX không thể chỉ đóng vai trò hỗ trợ sản xuất đơn thuần mà phải trở thành một chủ thể kinh tế thật sự trong chuỗi liên kết với doanh nghiệp tư nhân. Khi đó, kinh tế hợp tác mới thật sự trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái liên kết giữa kinh tế tập thể và kinh tế tư nhân. Cuối cùng thì giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở năng lực cạnh tranh, công nghệ và sự phát triển bền vững của hàng triệu người dân nông thôn.
Tính đến tháng 3/2026, Việt Nam có hơn 35 nghìn HTX với gần 7 triệu thành viên.
