Giá điện tăng từ 2% phải báo cáo Bộ Công thương
Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 278/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 72/2025 về cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân. Theo đó, cơ chế điều chỉnh giá điện cơ bản được giữ ổn định, nhưng nghị định mới bổ sung nhiều quy định nhằm tăng cường kiểm tra, giám sát và minh bạch hóa quá trình điều hành giá điện.
Cụ thể, về quy trình điều chỉnh giá, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) phải định kỳ tính toán giá bán lẻ điện bình quân, lập hồ sơ gửi Bộ Công thương để kiểm tra, rà soát trước khi quyết định điều chỉnh. Mọi trường hợp giá điện giảm từ 1% trở lên hoặc tăng từ 2% đến dưới 5% đều phải báo cáo Bộ Công thương để kiểm tra, rà soát và có ý kiến bằng văn bản trước khi thực hiện. Trước đây, chỉ khi mức tăng trên 10% mới phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ, còn mức dưới 5% doanh nghiệp gần như chủ động quyết định.
Bổ sung cơ chế buộc giảm giá và kiểm tra độc lập
Nghị định 278 bổ sung cơ chế buộc phải giảm giá khi kết quả tính toán cho thấy giá bán lẻ điện bình quân phải giảm nhưng EVN không thực hiện. Hằng năm, EVN phải báo cáo chi phí thực tế trong hoạt động điện lực để Bộ Công thương chủ trì cùng các cơ quan liên quan rà soát; trường hợp cần thiết có thể thuê tư vấn độc lập thẩm tra. Kết quả kiểm tra được công khai trên Cổng thông tin điện tử theo quy định.
Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm đánh giá: "Cơ chế cũ chưa tạo được sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý. Nếu mỗi lần điều chỉnh dưới 5% nhưng thực hiện nhiều lần trong năm thì tổng mức tăng có thể khá lớn, trong khi chưa có điều kiện rà soát đầy đủ các yếu tố đầu vào để đánh giá việc tăng giá có thực sự cần thiết hay không." Ông Lâm cho rằng những quy định mới sẽ góp phần khắc phục bất cập của cơ chế cũ, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Chuyên gia đề xuất số hóa dữ liệu và kiểm tra độc lập
TS Ngô Tuấn Kiệt, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học năng lượng, đồng tình: "Nghị định mới yêu cầu minh bạch hơn trong quy trình điều chỉnh giá điện. Chỉ cần tăng từ ngưỡng 2% trở lên phải trải qua quy trình kiểm tra, báo cáo và đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước trước khi quyết định được ban hành. Điều này giúp nâng cao tính công khai, tạo điều kiện để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng như báo chí có thêm thông tin để theo dõi, giám sát."
TS Ngô Tuấn Kiệt đề xuất về lâu dài, ngành điện cần đẩy mạnh số hóa và công khai dữ liệu vận hành thị trường điện, như cơ cấu nguồn điện, giá điện bình quân của hệ thống, chi phí mua điện. Ông nhấn mạnh: "Minh bạch dữ liệu sẽ giúp các quyết định điều hành có sức thuyết phục hơn, đồng thời tạo nền tảng cho việc xây dựng thị trường điện cạnh tranh, vận hành theo cơ chế rõ ràng và công khai."
Chuyên gia Ngô Đức Lâm cũng lưu ý cần bổ sung cơ chế kiểm tra độc lập thay vì chỉ dựa vào báo cáo của doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Ông cho rằng nếu kết quả kiểm tra cho thấy chi phí thực tế thấp hơn phương án đã tính, cần có cơ chế xử lý, điều chỉnh hoặc hoàn trả phần chênh lệch để bảo đảm quyền lợi của người sử dụng điện. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của các tổ chức, chuyên gia độc lập trong quá trình kiểm tra phương án giá điện.
Hoàn thiện cơ chế giám sát dài hạn
Để nghị định phát huy hiệu quả, các thông tư hướng dẫn cần quy định rõ hồ sơ, dữ liệu và quy trình thẩm định khi điều chỉnh giá điện. Việc công khai đầy đủ các yếu tố đầu vào, nguyên nhân tăng hoặc giảm giá sẽ giúp xã hội hiểu rõ cơ sở của từng quyết định, tránh tình trạng người dân chỉ biết kết quả điều chỉnh mà không nắm được căn cứ tính toán. Theo TS Ngô Tuấn Kiệt, về lâu dài, cần xây dựng cơ chế vận hành thị trường điện ổn định, trong đó trách nhiệm công bố thông tin, quyền tiếp cận dữ liệu và cơ chế giám sát được quy định rõ trong hệ thống pháp luật, thay vì điều chỉnh bằng các nghị định mang tính tình thế.
Hồ sơ phương án giá bán lẻ điện bình quân trong năm của EVN theo Nghị định 278 gồm: công văn đề nghị điều chỉnh giá; báo cáo, thuyết minh cơ sở tính toán giá điện; bảng tổng hợp và chi tiết các chi phí, sản lượng điện thương phẩm và các thông số đầu vào; tài liệu, số liệu làm căn cứ tính toán; thuyết minh các khoản chi phí chưa tính vào giá điện (nếu có); cùng báo cáo đánh giá tác động của việc điều chỉnh giá đối với khách hàng sử dụng điện.
