Điều mà người dân quan tâm nhất, và cũng là thước đo quan trọng nhất đối với bất kỳ chính sách giá điện nào, là hóa đơn cuối tháng sẽ thay đổi ra sao. Dưới góc nhìn của người tiêu dùng, tiền điện từ lâu được hiểu khá đơn giản: dùng càng nhiều thì trả càng cao. Cơ chế giá điện bậc thang được xây dựng trên nguyên tắc đó, vừa khuyến khích tiết kiệm năng lượng, vừa tạo điều kiện hỗ trợ những hộ gia đình có mức sử dụng thấp.
Thực tế vận hành hệ thống điện quốc gia
Nếu nhìn từ góc độ vận hành hệ thống điện quốc gia, câu chuyện lại không chỉ nằm ở việc mỗi ngày chúng ta dùng bao nhiêu điện, mà còn nằm ở việc chúng ta dùng điện vào thời điểm nào. Thực tế, điều khiến ngành điện áp lực nhất không phải là tổng sản lượng điện tiêu thụ trong 24h, mà là những khoảng thời gian nhu cầu tăng đột biến. Vào cuối buổi chiều và đầu buổi tối, khi hàng triệu người cùng trở về nhà, điều hòa được bật lên sau một ngày nắng nóng, bếp từ bắt đầu đỏ lửa, máy giặt, bình nước nóng và hàng loạt thiết bị điện đồng loạt vận hành, hệ thống điện phải gánh một sức ép rất lớn. Đó là những giờ cao điểm mà chỉ cần nhu cầu tăng thêm một tỷ lệ nhỏ cũng có thể kéo theo yêu cầu đầu tư thêm nguồn điện và hạ tầng truyền tải với chi phí khổng lồ.
Nói một cách dễ hình dung, hệ thống điện giống như một tuyến đường cao tốc. Điều đáng lo không phải là tổng số xe lưu thông trong cả ngày, mà là thời điểm tất cả cùng dồn vào một khung giờ. Để giải quyết tình trạng ùn tắc trong vài giờ cao điểm, xã hội buộc phải đầu tư thêm làn đường, mở rộng hạ tầng và duy trì năng lực dự phòng, dù phần lớn thời gian trong ngày những công trình đó không được khai thác hết công suất. Với ngành điện cũng vậy. Để bảo đảm nguồn điện cho vài giờ phụ tải đỉnh, hàng chục nghìn tỷ đồng có thể phải được bỏ ra cho nhà máy điện, đường dây truyền tải và trạm biến áp, trong khi nhiều thiết bị chỉ thực sự hoạt động hết công suất trong một khoảng thời gian ngắn.
Cơ chế giá điện theo khung giờ
Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy tính tiền điện chỉ dựa trên sản lượng sang tính đến cả yếu tố thời gian sử dụng. Người sử dụng điện vào thời điểm hệ thống đang chịu áp lực lớn sẽ phải trả mức giá cao hơn, phản ánh đúng chi phí cung ứng điện trong thời điểm đó. Ngược lại, những người chủ động chuyển một phần nhu cầu sang các khung giờ thấp điểm sẽ được hưởng mức giá rẻ hơn. Cách tiếp cận này không nhằm tăng gánh nặng cho người dân, mà hướng tới việc phân bổ nhu cầu sử dụng điện hợp lý hơn, giảm áp lực đầu tư và sử dụng hiệu quả nguồn lực xã hội.
Đề xuất áp dụng cơ chế giá điện theo khung giờ của Bộ Công Thương vì thế không đơn thuần là thay đổi cách tính hóa đơn tiền điện. Xa hơn, đây là một bước dịch chuyển trong tư duy quản lý năng lượng: từ việc chỉ quan tâm người dân dùng bao nhiêu điện sang việc khuyến khích sử dụng điện thông minh hơn.
Người dân được lợi gì?
Điều mà người dân quan tâm nhất, và cũng là thước đo quan trọng nhất đối với bất kỳ chính sách giá điện nào, là hóa đơn cuối tháng sẽ thay đổi ra sao. Điện gắn với từng bữa cơm gia đình, từng chiếc điều hòa trong những ngày nắng nóng, từng khoản chi tiêu phải cân nhắc giữa lúc chi phí sinh hoạt ngày càng tăng. Chính vì vậy, khi nghe đến cụm từ "giá điện theo khung giờ", không ít người lập tức lo ngại rằng đây sẽ là một cách tăng tiền điện dưới hình thức mới.
Tuy nhiên, nếu nhìn vào bản chất của cơ chế này, mục tiêu không phải là thu thêm từ người dân mà là tạo thêm quyền lựa chọn cho người sử dụng điện. Thay vì tất cả đều trả cùng một mức giá bất kể dùng điện vào thời điểm nào, người dân sẽ có cơ hội chủ động điều chỉnh thói quen tiêu dùng để hưởng mức giá có lợi hơn.
Lợi ích rõ nhất sẽ đến với những hộ gia đình có khả năng dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang các khung giờ thấp điểm. Thực tế, không phải mọi thiết bị trong nhà đều cần vận hành ngay lập tức: máy giặt có thể được cài đặt chạy vào ban đêm; bình nước nóng có thể làm nóng nước trước giờ cao điểm; xe điện có thể sạc sau 22h.
Điều đáng chú ý là người được hưởng lợi nhiều nhất không hẳn là người dùng ít điện nhất, mà là người sử dụng điện thông minh hơn. Nếu trước đây việc tiết kiệm điện chủ yếu được hiểu là cắt giảm nhu cầu, thì trong mô hình mới, tiết kiệm còn là sử dụng đúng thời điểm. Một hộ gia đình vẫn có thể duy trì chất lượng cuộc sống, vẫn dùng đầy đủ các thiết bị cần thiết, nhưng nhờ sắp xếp thời gian hợp lý mà tổng chi phí phải trả thấp hơn.
Ai sẽ phải trả nhiều hơn?
Tuy nhiên, bất kỳ chính sách nào cũng có hai mặt, và giá điện theo khung giờ cũng không phải ngoại lệ. Nếu chỉ nhìn vào lợi ích về mặt kỹ thuật hay hiệu quả vận hành hệ thống, chúng ta có thể dễ dàng đồng tình. Nhưng khi đặt chính sách ấy vào đời sống thực tế của hàng triệu gia đình với những điều kiện kinh tế khác nhau, câu hỏi lớn hơn xuất hiện: liệu mọi người có cơ hội hưởng lợi như nhau hay không?
Một gia đình có thu nhập khá, sở hữu nhiều thiết bị thông minh, có hệ thống hẹn giờ tự động hoặc thậm chí có thể đầu tư các giải pháp quản lý năng lượng trong nhà sẽ dễ dàng thích ứng với cơ chế giá mới. Họ có nhiều lựa chọn hơn để sắp xếp lại việc sử dụng điện mà gần như không ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
Với nhiều người lao động phổ thông, công nhân, viên chức hay những gia đình có thu nhập trung bình và thấp, lựa chọn lại không nhiều như vậy. Sau một ngày làm việc kéo dài, họ trở về nhà vào đúng khoảng thời gian hệ thống điện đang chịu áp lực lớn nhất: bữa cơm tối cần được chuẩn bị; con cái cần học hành, tắm giặt; quạt, điều hòa phải hoạt động trong những ngày nắng nóng. Những nhu cầu ấy không phải là sự hưởng thụ hay lãng phí. Đó đơn giản là những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống thường nhật mà rất khó dịch chuyển sang nửa đêm hay rạng sáng chỉ để tiết kiệm vài nghìn đồng tiền điện. Đó là lý do vì sao các chuyên gia chính sách thường nhấn mạnh rằng hiệu quả kinh tế không thể tách rời công bằng xã hội.
Cần cân nhắc công bằng xã hội
Một cơ chế giá điện tốt không chỉ giúp giảm phụ tải giờ cao điểm mà còn phải bảo đảm những người có ít khả năng thích ứng nhất không trở thành đối tượng chịu tác động lớn nhất. Nếu mức chênh lệch giữa giờ cao điểm và thấp điểm được thiết kế quá lớn, chính những hộ gia đình có ít lựa chọn nhất lại có nguy cơ phải trả thêm nhiều hơn.
Điều cần được cân nhắc kỹ hơn là cách thức triển khai. Mức giá chênh lệch giữa các khung giờ phải đủ để khuyến khích thay đổi hành vi, nhưng không quá lớn đến mức tạo áp lực lên những hộ gia đình vốn đã khó khăn. Các nhóm thu nhập thấp, người lao động và những hộ có nhu cầu sử dụng điện thiết yếu cần được tính đến ngay từ khi thiết kế chính sách, chứ không phải sau khi chính sách đi vào cuộc sống.
Suy cho cùng, điện không chỉ là một loại hàng hóa đặc biệt mà còn là một phần của chất lượng sống. Một chính sách điện thành công không phải là chính sách khiến hệ thống vận hành hiệu quả nhất trên giấy tờ, mà là chính sách giúp hệ thống vận hành hiệu quả hơn trong khi vẫn bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và sử dụng điện một cách công bằng, hợp lý và bền vững.
Trước đó, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 963 quy định khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia. Theo đó, giờ cao điểm được áp dụng từ 17h30 đến 22h30 các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng chủ nhật không áp dụng giờ cao điểm. Giờ bình thường được tính từ 6h đến 17h30 và từ 22h30 đến 24h các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng chủ nhật kéo dài từ 6h đến 24h. Trong khi đó, giờ thấp điểm được áp dụng từ 0h đến 6h tất cả ngày trong tuần.
