Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM đã thống nhất chủ trương thành lập phường đối với 29 xã đạt đủ 9/9 tiêu chí theo Nghị quyết 112/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Theo TS Bùi Duy Tùng, giảng viên cấp cao ngành Kinh tế, Đại học RMIT Việt Nam, việc này có thể tạo ra 3 cực tăng trưởng mới cho thành phố, với Cần Giờ là trường hợp đột biến nhất nhờ dự án cảng trung chuyển quốc tế 5 tỷ USD.
Phân tích lợi thế và rào cản của 29 xã
TS Bùi Duy Tùng chia 29 xã thành 5 nhóm. Nhóm thứ nhất gồm 10 xã thuộc Hóc Môn và Củ Chi cũ (Bà Điểm, Đông Thạnh, Hóc Môn, Xuân Thới Sơn, An Nhơn Tây, Bình Mỹ, Tân An Hội, Thái Mỹ, Củ Chi, Phú Hòa Đông) tạo thành vành đai công nghiệp - đô thị tây bắc, cách trung tâm 20-40 km, hưởng lợi từ quy hoạch metro số 2 và đường sắt liên đô thị TP.HCM - Tây Ninh. Lợi thế là quỹ đất công nghiệp lớn, giá thuê thấp, nhưng rào cản là hạ tầng giao thông kết nối phụ thuộc vào Quốc lộ 22 và Tỉnh lộ 8 đã quá tải, trong khi metro số 2 chưa hoàn thành. Ngoài ra, lực lượng lao động địa phương chủ yếu phổ thông, trong khi FDI dịch chuyển sang sản xuất kỹ thuật cao.
Nhóm thứ hai gồm 9 xã thuộc Bình Chánh và Nhà Bè cũ (Bình Hưng, Bình Chánh, Bình Lợi, Hưng Long, Tân Nhựt, Tân Vĩnh Lộc, Vĩnh Lộc, Nhà Bè, Hiệp Phước) nằm trong hành lang logistics kết nối cảng biển với 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Rào cản chính là rủi ro khí hậu và sụt lún đô thị. Năm 2025, TP.HCM ghi nhận 75 ngày triều vượt mức báo động 1 từ 1,4 m, và các xã như Bình Hưng, Tân Nhựt, Tân Vĩnh Lộc, Bình Lợi, Nhà Bè, Hiệp Phước chịu ảnh hưởng trực tiếp. Hơn 60% diện tích đô thị TP.HCM nằm dưới 1,5 m so với mực nước biển, và Bình Chánh ghi nhận sụt lún đất 1-2 cm mỗi năm.
Nhóm thứ ba gồm 2 xã Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên từ Bình Dương cũ, có hạ tầng khu công nghiệp đã định hình. Rào cản mang tính thể chế do thay đổi bộ máy quản trị từ Bình Dương về TP.HCM, và tỷ lệ lấp đầy KCN đã cao, quỹ đất mở rộng phụ thuộc vào quy hoạch mới chưa hoàn thiện.
Nhóm thứ tư gồm 7 xã từ Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (Long Hải, Long Điền, Đất Đỏ, Hồ Tràm, Ngãi Giao, Châu Pha, Long Sơn) có 3 đặc tính kinh tế: du lịch biển cao cấp, hóa dầu và cảng nước sâu, nông - ngư nghiệp chế biến. Rào cản là khoảng cách địa lý với trung tâm TP.HCM từ 100 đến 130 km, và mất kết nối với hệ sinh thái dịch vụ công cũ.
Cần Giờ là trường hợp đặc biệt nhất, với lợi thế du lịch sinh thái gắn với khu dự trữ sinh quyển UNESCO, nhưng giao thông thủy cách ly khỏi đất liền là rào cản cơ sở. Không có cầu bắc qua sông Lòng Tàu khiến chi phí hậu cần và thời gian di chuyển làm suy yếu tính khả thi của dự án tư nhân.
Bẫy ngân sách đô thị mới
Theo TS Bùi Duy Tùng, rào cản chung xuyên suốt 5 nhóm là bẫy ngân sách đô thị mới. Nghị quyết 112/2025 yêu cầu phường tự cân đối thu chi, nhưng chi phí vận hành tiêu chuẩn đô thị tăng đột biến ngay sau chuyển đổi, trong khi nguồn thu chưa thể tăng theo. Kinh nghiệm từ các nền kinh tế đang phát triển châu Á cho thấy khoảng cách tài khóa này là nguyên nhân chính khiến nhiều đơn vị hành chính được nâng cấp pháp lý nhưng không nâng cấp được chất lượng dịch vụ đô thị.
Đóng góp vào tăng trưởng GRDP
TS Bùi Duy Tùng nhận định việc đưa 29 xã lên phường là can thiệp vào cấu trúc không gian kinh tế, mở rộng vùng tích tụ kinh tế của TP.HCM. Kênh đóng góp cụ thể vào mục tiêu GRDP trên 10% giai đoạn 2026-2030 đến từ 3 hướng: làm rõ khung pháp lý về quyền sử dụng đất và quy hoạch, mở rộng cơ sở thu ngân sách qua thuế đất và thuế kinh doanh phi nông nghiệp, và rút ngắn thời gian phê duyệt dự án, giảm chi phí giao dịch. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Thay con dấu trên văn bản mà không giải quyết điểm nghẽn giao thông và ngập lụt tại nhóm xã phía nam - tây nam, hoặc không chuẩn hóa quy trình cấp phép tại nhóm xã ở Bình Dương, thì ảnh hưởng lên GRDP sẽ nhỏ và trễ hơn so với kỳ vọng.”
Ba cực tăng trưởng nổi bật
TS Bùi Duy Tùng chỉ ra 3 cực tăng trưởng dựa trên khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa. Cần Giờ là đột biến nhất nhờ dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được chấp thuận ngày 29/4, với tổng vốn 128.873 tỷ đồng (gần 5 tỷ USD) do liên danh VIMC - Cảng Sài Gòn - TIL triển khai, công suất thiết kế 4,8 triệu TEU năm 2030 và 16,9 triệu TEU năm 2047. Khi khai thác hết công suất, cảng dự kiến đóng góp 34.000-40.000 tỷ đồng vào ngân sách mỗi năm.
Nhóm Hiệp Phước và Nhà Bè tạo thành hành lang logistics thứ hai, với KCN cảng Hiệp Phước là cửa ngõ cho 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Khi cảng Cần Giờ hình thành, trục logistics phía nam sẽ trở nên liên hoàn. Nhóm Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên từ Bình Dương cũ là cực công nghiệp công nghệ cao phía bắc, với KCN Bàu Bàng quy mô hơn 2.000 ha, nhịp tăng giá trị sản xuất công nghiệp bình quân 18%/năm, và sự hiện diện của LEGO với vốn đầu tư hơn 1 tỷ USD.
Ba hướng can thiệp trọng tâm
TS Bùi Duy Tùng đề xuất ba hướng can thiệp: đầu tư hạ tầng có trình tự, phân cấp tài khóa đủ thực chất, và nâng cấp năng lực cán bộ. Về hạ tầng, nguồn lực cần tập trung vào hành lang metro số 2 phục vụ nhóm Hóc Môn và Củ Chi, và cầu Cần Giờ đã khởi công ngày 15/1. Về tài khóa, các phường mới từ Bà Rịa - Vũng Tàu và Cần Giờ cần cơ chế chuyển giao ngân sách có thời hạn để tránh bẫy thiếu hụt. Về con người, bộ máy xã chuyển lên phường cần được đào tạo về quản lý quy hoạch đô thị, cấp phép đầu tư và quản lý đất đai. Bí thư Thành ủy đã nhận diện đây là “nút thắt con người” và tâm lý sợ sai đang làm chậm guồng máy.
