Ngày 10/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ Bùi Quý Thuấn, Trường Kinh tế, Đại học Phenikaa, Trưởng Ban nghiên cứu tổng hợp, Liên chi hội Tài chính khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) khẳng định đây là thông điệp quan trọng: Việt Nam đang nâng cấp mình thành nền kinh tế chất lượng cao và tìm kiếm đối tác phù hợp với chiến lược phát triển mới.
Chủ động định hình cấu trúc đầu tư toàn cầu
Theo Tiến sĩ Bùi Quý Thuấn, Nghị quyết 10 đánh dấu bước chuyển từ tư duy "thu hút FDI" sang "phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài". Đây là tư duy toàn diện và dài hạn, định vị khu vực FDI là bộ phận cấu thành không tách rời của nền kinh tế quốc gia. Mục tiêu không chỉ là mang vốn vào mà còn nuôi dưỡng, phát triển và tích hợp khu vực FDI cùng lớn mạnh bền vững với nền kinh tế Việt Nam.
Tư duy mới chuyển từ "phát triển biệt lập" sang tạo lập "hệ sinh thái cộng sinh". FDI phải gắn kết chặt chẽ với chiến lược phát triển doanh nghiệp trong nước, trung tâm đổi mới sáng tạo, hạ tầng dữ liệu và năng lượng mới.
Những điểm nhấn chính sách mới
Nghị quyết 10 đưa ra nhiều thay đổi quan trọng trong thiết kế chính sách:
- Chấm dứt ưu đãi đại trà: Chuyển từ ưu đãi theo đầu vào sang ưu đãi theo kết quả đầu ra, gắn với hiệu quả hoạt động của dự án. Các dự án triển khai tốt cam kết về công nghệ lõi, R&D, nội địa hóa, chuyển đổi xanh và số sẽ được ưu đãi vượt trội. Cơ chế hậu kiểm và thu hồi ưu đãi sẽ được áp dụng nếu nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết.
- Sàng lọc nghiêm ngặt: Kiên quyết nói "Không" với các dự án thâm dụng tài nguyên và ô nhiễm. Các dự án áp dụng ESG, kinh tế tuần hoàn, khu công nghiệp sinh thái sẽ được khuyến khích bằng công cụ tài chính như khấu hao nhanh tài sản xanh, tín dụng ưu đãi.
- Thúc đẩy công nghệ và nhân lực: Không khuyến khích lao động phổ thông trong sản xuất gia công đơn thuần. Chính sách hỗ trợ đào tạo nhân lực chất lượng cao liên kết giữa FDI và các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước.
- Kết nối doanh nghiệp trong nước: Triển khai Chương trình quốc gia phát triển nhà cung ứng trong nước, xây dựng cơ sở dữ liệu kết nối. Mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa các ngành chủ lực lên 45-50% trước năm 2030.
- Kiến tạo thể chế: Thí điểm mô hình thể chế vượt trội tại các trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, khu công nghệ cao. Áp dụng quy trình thủ tục đầu tư đặc biệt cho các dự án công nghệ chiến lược quy mô lớn.
Chuyển từ dự án đơn lẻ sang hệ sinh thái
Tiến sĩ Bùi Quý Thuấn cho rằng chủ trương chuyển từ thu hút đầu tư theo dự án đơn lẻ sang phát triển theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo là một bước chuyển đổi tư duy quan trọng. Điều này giúp tối ưu hóa không gian phát triển, tạo hiệu ứng lan tỏa cao và chuyển từ thu hút bị động sang kiến tạo chủ động.
Việc đặt mục tiêu thu hút theo chuỗi giá trị và hệ sinh thái, gắn liền với công nghệ lõi như chip bán dẫn, AI, công nghệ sinh học và các trung tâm R&D là giải pháp cốt tử để đẩy vị thế Việt Nam lên phần thượng nguồn có giá trị thặng dư cao hơn, phá vỡ "bẫy gia công".
Thách thức trong quá trình thực hiện
Tiến sĩ Bùi Quý Thuấn chỉ ra 4 thách thức lớn:
- Khoảng cách năng lực hấp thụ: Doanh nghiệp trong nước chủ yếu là SMEs, yếu về vốn, công nghệ và quản trị, khó đáp ứng yêu cầu của FDI thế hệ mới.
- Thực thi cơ chế hậu kiểm: Việc định lượng các tiêu chí chuyển giao công nghệ lõi, đổi mới sáng tạo còn khó khăn, đòi hỏi đội ngũ cán bộ có chuyên môn cao và liêm chính.
- Nguồn nhân lực công nghệ: Hệ thống giáo dục và đào tạo chậm thích ứng với tốc độ thay đổi công nghệ toàn cầu.
- Cạnh tranh quốc tế: Các nước trong khu vực như Malaysia, Indonesia, Ấn Độ đang tung ra các gói ưu đãi hấp dẫn, có thể thu hút dòng vốn nếu Việt Nam không đủ nhanh và hấp dẫn.
Để hiện thực hóa các mục tiêu, Nhà nước cần đầu tư vào hạ tầng chiến lược, cải cách giáo dục đại học và tung ra các gói tín dụng đặc biệt nâng cấp năng lực SMEs.
