Giống cây trồng quyết định tới 70-80% năng suất trong sản xuất chuối thương phẩm, theo ông Dương Minh Toàn, Giám đốc Công ty cổ phần Nông nghiệp An Thịnh Khang-Farm (Gia Lai). Doanh nghiệp này đã chuyển sang sử dụng giống chuối cấy mô, mang lại hiệu quả vượt trội so với chồi chuối truyền thống. Vườn cây phát triển đồng đều, sạch bệnh, sinh trưởng khỏe, buồng lớn và đạt tiêu chuẩn thương mại cao. Nhờ đó, việc chăm sóc, bón phân và thu hoạch được thực hiện đồng loạt. Hiện công ty sở hữu 16 ha chuối, mỗi năm thu hoạch hơn 640 tấn, toàn bộ xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Đông.
Ứng dụng công nghệ hiện đại trong chọn tạo giống
Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, giống cây trồng là yếu tố chiến lược trong sản xuất nông nghiệp. Áp dụng giống mới đã giúp tăng năng suất từ 8-15% tùy loại cây, nâng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện sinh kế nông dân. Sơn La là một ví dụ điển hình: từ 12 loại cây ăn quả chính năm 2016, đến năm 2025 tỉnh đã đa dạng hóa lên 24 loại, đưa vào sản xuất các giống đặc sản giá trị cao như nhãn ánh vàng 205, na SR1, chanh leo vàng Thái Bảo, bơ Booth, bưởi da xanh. Nhờ đó, Sơn La trở thành vùng cây ăn quả lớn nhất miền Bắc và trung tâm xuất khẩu nông sản.
Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh nhấn mạnh, Việt Nam đã ứng dụng rộng rãi các công nghệ hiện đại như sinh học phân tử, nuôi cấy mô và giải trình tự ADN, rút ngắn thời gian nghiên cứu, tạo ra nhiều giống mới có năng suất, chất lượng và sức chống chịu vượt trội. Các giống lúa chất lượng cao như ST24, ST25, OM18, cùng ngô lai, đậu tương, cà phê, cây ăn quả đã mang lại giá trị kinh tế cao. Đáng chú ý, Việt Nam đang từng bước làm chủ công nghệ chỉnh sửa gien – tiền đề tạo giống cây thích ứng với điều kiện bất thuận và đáp ứng yêu cầu thị trường khắt khe.
Khó khăn về cơ chế, chính sách và nguồn lực
Dù đạt nhiều kết quả, công tác chọn tạo giống còn vướng mắc. Ông Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại giống cây trồng Việt Nam, chỉ ra rằng quy định khảo nghiệm, công nhận lưu hành nhóm cây trồng chính còn rườm rà, tốn kém thời gian và chi phí. Nhiều tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN), như quy định về khảo nghiệm giá trị canh tác và sử dụng (VCU), đã lạc hậu, yêu cầu quá nhiều điểm khảo nghiệm, tạo gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp. Hành lang pháp lý chậm đổi mới, thiếu hướng dẫn chi tiết. Công nghệ mới như chỉnh sửa gien phải chờ vài năm mới có quy định pháp luật. Nguồn vốn đầu tư cho khoa học công nghệ dàn trải, thủ tục thanh quyết toán phức tạp. Chế độ đãi ngộ chưa tạo động lực cho đội ngũ trí thức, chế tài xử lý vi phạm bản quyền và giống giả chưa đủ mạnh.
Ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed, kiến nghị tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ, mở rộng ưu đãi thuế, tín dụng, quỹ khoa học công nghệ và hỗ trợ R&D. Đồng thời, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận đất đai, cơ sở khảo nghiệm và hạ tầng nghiên cứu. Nhà nước cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công-tư: khu vực công đầu tư khoa học cơ bản, nguồn gien và hạ tầng dùng chung; doanh nghiệp tham gia nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa. Mục tiêu là hình thành các doanh nghiệp giống mạnh, có năng lực đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và cạnh tranh quốc tế.
Định hướng phát triển giống cây trồng thời gian tới
Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt khẳng định, doanh nghiệp là lực lượng trung tâm trong đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu giống. Ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào chọn tạo giống. Các ưu tiên bao gồm: đầu tư nghiên cứu chuyên sâu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ và thúc đẩy hợp tác công-tư nhằm rút ngắn chuyển giao từ nghiên cứu đến sản xuất. Các đơn vị liên quan sẽ phát triển giống năng suất cao, chất lượng tốt, chống chịu sâu bệnh, thích ứng biến đổi khí hậu, đáp ứng nông nghiệp xanh, phát thải thấp. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ chỉnh sửa hệ gien, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số. Xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn gien quốc gia, ngân hàng gien số hóa và hệ thống quản lý giống trên nền tảng số để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực nghiên cứu.
