Liên minh châu Âu (EU) được xem là khu vực đi đầu trong lĩnh vực tái chế chất thải xây dựng. Từ nhiều năm trước, EU đã xác định tái chế chất thải xây dựng là một trong những giải pháp quan trọng để sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. Theo Chỉ thị khung về chất thải (Waste Framework Directive), các quốc gia thành viên phải hướng tới mục tiêu tái sử dụng, tái chế và thu hồi ít nhất 70% chất thải xây dựng.
Mô hình tái chế chất thải xây dựng tại châu Âu
Để thực hiện mục tiêu này, hầu hết các nước châu Âu đều yêu cầu phân loại vật liệu ngay tại công trường, tách riêng bê-tông, gạch, nhựa đường, kim loại, gỗ và các loại vật liệu khác trước khi vận chuyển đến các cơ sở xử lý. Song song với đó là việc đầu tư các nhà máy tái chế có dây chuyền nghiền, sàng và phân loại hiện đại nhằm tạo ra cốt liệu tái chế có chất lượng ổn định.
Các quốc gia như Hà Lan, Bỉ hay Đan Mạch hiện đạt tỷ lệ tái chế chất thải xây dựng trên 90%, trong đó phần lớn vật liệu được sử dụng cho nền đường, san lấp, bê-tông và các công trình hạ tầng. Đặc biệt, việc áp dụng mức thuế chôn lấp cao đã tạo động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp lựa chọn tái chế thay vì đưa chất thải ra bãi rác.
Kinh nghiệm từ Nhật Bản và Hàn Quốc
Tại châu Á, Nhật Bản là quốc gia có nhiều kinh nghiệm đáng tham khảo. Với diện tích đất hạn chế và nhu cầu bảo vệ môi trường cao, Nhật Bản đã ban hành Luật Tái chế vật liệu xây dựng từ năm 2000. Điểm nổi bật trong mô hình của nước này là yêu cầu tháo dỡ có chọn lọc thay vì phá dỡ đồng loạt. Trước khi phá dỡ công trình, các loại vật liệu phải được phân loại riêng biệt để thuận lợi cho tái chế.
Bê-tông, nhựa đường và gỗ đều được thu hồi với tỷ lệ rất cao. Sau khi được xử lý bằng công nghệ nghiền và sàng hiện đại, cốt liệu tái chế được sử dụng rộng rãi trong xây dựng đường giao thông, sản xuất cấu kiện bê-tông đúc sẵn, gạch block, vật liệu san lấp và nhiều công trình không yêu cầu cường độ cao. Đáng chú ý, Chính phủ Nhật Bản còn ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế trong các dự án đầu tư công, qua đó tạo đầu ra ổn định cho doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp tái chế.
Hàn Quốc cũng là một trong những quốc gia có tỷ lệ tái chế chất thải xây dựng thuộc nhóm cao nhất thế giới. Thành công của nước này đến từ việc xây dựng hệ thống quản lý chặt chẽ từ khâu phát sinh, thu gom, vận chuyển đến tái chế và sử dụng sản phẩm. Toàn bộ dòng chất thải được theo dõi thông qua hệ thống quản lý điện tử, giúp cơ quan chức năng kiểm soát hiệu quả quá trình xử lý và hạn chế tình trạng đổ thải trái phép.
Bên cạnh đó, Hàn Quốc ban hành đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với cốt liệu tái chế, đồng thời khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình giao thông và xây dựng dân dụng. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư thiết bị hiện đại cùng với việc kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng sản phẩm đã góp phần đưa tỷ lệ tái chế chất thải xây dựng của Hàn Quốc luôn duy trì ở mức rất cao.
Trung Quốc: Chuyển đổi từ chôn lấp sang tái chế quy mô lớn
Trung Quốc là quốc gia phát sinh lượng chất thải xây dựng lớn nhất thế giới do tốc độ đô thị hóa rất nhanh. Những năm gần đây, nước này đã chuyển mạnh từ mô hình xử lý bằng chôn lấp sang tái chế quy mô công nghiệp. Nhiều trung tâm tái chế hiện đại được xây dựng tại các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải và Thâm Quyến với công suất lên tới hàng triệu tấn mỗi năm.
Sản phẩm tái chế được sử dụng để sản xuất gạch không nung, bê-tông thương phẩm, vật liệu nền đường, vật liệu san lấp và các cấu kiện xây dựng. Đồng thời, Trung Quốc cũng từng bước hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm mở rộng phạm vi ứng dụng của vật liệu tái chế trong các công trình xây dựng.
Bài học cho Việt Nam
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế có thể thấy, mặc dù điều kiện phát triển của mỗi quốc gia khác nhau nhưng đều có một điểm chung là coi chất thải xây dựng không còn là “rác thải” mà là một tài nguyên có thể tái sử dụng. Muốn làm được điều đó cần sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách, công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và thị trường tiêu thụ.
Việt Nam cần sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý chất thải xây dựng; hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn đối với cốt liệu tái chế; khuyến khích đầu tư công nghệ xử lý tiên tiến; đồng thời ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế trong các dự án đầu tư công.
Kinh nghiệm từ châu Âu và nhiều quốc gia châu Á cho thấy, tái chế chất thải xây dựng không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế đáng kể. Đây cũng là xu hướng tất yếu mà Việt Nam cần từng bước tiếp cận nếu muốn xây dựng ngành xây dựng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đáp ứng các cam kết về phát triển bền vững những năm tới.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Văn Hoan (Viện Vật liệu xây dựng): “Khi hình thành được thị trường tiêu thụ ổn định, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư hơn vào công nghệ tái chế, qua đó góp phần tiết kiệm tài nguyên khoáng sản, giảm diện tích chôn lấp và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành xây dựng.”
