Chính phủ vừa ban hành Nghị định 243/2026 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 57 và Nghị định 58 về phát triển điện năng lượng tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Một trong những thay đổi quan trọng nhất là lần đầu tiên có quy định rõ về cơ chế mua bán phần điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà, thay vì chỉ khuyến khích tự sản tự sử dụng. Sản lượng điện dư được mua bán theo thỏa thuận, tối đa 50% sản lượng phát ra. Đến hết ngày 31.12.2030, nếu lưới điện còn khả năng tiếp nhận, hai bên có thể thỏa thuận mua vượt mức 50%.
Giá mua điện dư: Còn nhiều bất cập
Bên cạnh việc mở rộng cơ chế bán điện, Nghị định 243 cũng bổ sung nguyên tắc xác định giá mua điện dư. Giá mua được tính trên cơ sở giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề nhưng không vượt quá khung giá phát điện mặt trời do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Trong trường hợp mức giá này cao hơn giá trần của khung giá phát điện đối với điện mặt trời mặt đất không có hệ thống lưu trữ theo từng miền, giá mua điện sẽ áp dụng theo mức giá tối đa của khung giá phát điện tương ứng.
Tuy nhiên, theo chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), nghị định chưa có cơ chế giá mua điện rõ ràng. Ông nói: "Cần có cơ chế giá đủ hấp dẫn để người dân và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, thay vì chỉ cho phép phát điện lên lưới. Nghị định mới chưa giải quyết được vấn đề này, vì giá vẫn do các bên thỏa thuận, chưa có công thức hoặc khung giá."
Mức 50% bán điện dư: Vẫn còn hạn chế
Một số ý kiến cho rằng mức 50% vẫn thấp. Nhiều doanh nghiệp sản xuất có nhu cầu lắp hệ thống lớn để tận dụng toàn bộ mái nhà. Nếu ban ngày nghỉ sản xuất hoặc sản xuất không liên tục, lượng điện dư rất lớn. Một nhà đầu tư điện mặt trời tại tỉnh Lâm Đồng nói thẳng: nếu giới hạn 50%, nhà đầu tư phải giảm quy mô đầu tư hoặc chấp nhận cắt giảm điện phát. Ngay cả khi được phép bán, việc mua điện vẫn phụ thuộc khả năng tiếp nhận của lưới. Nếu khu vực lưới không có khả năng tiếp nhận thì không thể bán lên được 50%.
Chuyên gia năng lượng Nguyễn Quốc Việt, Tổng giám đốc Công ty CP Vinasol, đánh giá quy định cho phép bán tối đa 50% cho thấy nhà nước đang tích cực mở rộng cơ chế. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải có ngay hướng dẫn để người đầu tư sớm được ký hợp đồng bán điện lên lưới. Ông cho biết: "Kể từ khi Nghị định 58 ra đời đến nay, dường như chưa có đơn vị nào ký được hợp đồng mua bán điện trực tiếp, ngoại trừ nhà máy của Samsung ở Thái Nguyên. Còn lại tất cả các dự án điện mặt trời dường như đang sử dụng hình thức bám tải là chính, gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư vì bị bóp công suất, hiệu quả sử dụng thường có thể tổn thất hơn 50% so với hiệu quả thực tế."
Cần mở rộng đối tượng tham gia DPPA
Đối với cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), so với Nghị định 57, cần mở rộng đối tượng tham gia. Nghị định 243 chưa đề cập yếu tố này, tức là chỉ khách hàng dùng điện lớn mới có cơ hội tham gia DPPA, doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa thể tham gia. Ngoài ra, quy định nhà đầu tư điện tái tạo có công suất trên 10 MW mới được tham gia thị trường mua bán điện, trong khi nhóm khách hàng thuộc diện này rất nhỏ. Ông Nguyễn Quốc Việt lưu ý: "Phải có quy định giá bán điện theo khung giờ cao điểm, thấp điểm nhằm khuyến khích người dân đầu tư điện mặt trời có pin lưu trữ nhiều hơn để bổ sung nguồn cho lưới điện."
Nghị định 243 có hiệu lực từ ngày ký 26.6.2026. Với những điểm mới, đây là bước điều chỉnh quan trọng giúp các dự án điện mặt trời mái nhà tối ưu hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên, để điện mặt trời mái nhà thực sự tăng tốc, cần tiếp tục mở rộng cơ chế, chính sách, đặc biệt là khung giá rõ ràng và mở rộng đối tượng tham gia DPPA.
