Sáng 15/6, tại Nhà Quốc hội, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội phối hợp các cơ quan liên quan tổ chức Hội thảo “Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới”. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên chủ trì Hội thảo. Tham dự có Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải, Phó Chủ nhiệm Trần Văn Khải, đại diện lãnh đạo các Ủy ban, Hội đồng của Quốc hội, các bộ ngành, địa phương, hiệp hội, chuyên gia và nhà khoa học.
Làm rõ vai trò của công nghiệp vật liệu, cơ khí, chế tạo
Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh: Trong lịch sử phát triển của các quốc gia công nghiệp, công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo luôn được xem là ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò quan trọng đối với năng lực sản xuất quốc gia, năng lực tự chủ và cạnh tranh của nền kinh tế. Ông cho biết Đảng, Nhà nước đã có nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách và giải pháp thúc đẩy hai ngành này. Các nước đang cạnh tranh khốc liệt về công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng, vật liệu mới, AI, bán dẫn, robot và sản xuất thông minh. Trong bối cảnh đó, phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí không còn là vấn đề riêng của từng ngành mà đã trở thành vấn đề chiến lược quốc gia.
Phó Chủ tịch Quốc hội nhắc lại quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Phát triển công nghiệp vật liệu phải có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tập trung vào ba nhóm: vật liệu nền, vật liệu chiến lược, vật liệu tương lai; đồng thời chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu, làm chủ công nghệ lõi, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển dựa trên khoa học-công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp quốc gia dẫn dắt.
Để hội thảo đạt hiệu quả thiết thực, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận sâu một số vấn đề trọng tâm: làm rõ vị trí, vai trò của hai ngành trong giai đoạn phát triển mới; khẳng định sự cần thiết có nhận thức và cách tiếp cận mới, xem đây là công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc; đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng phát triển, xác định thành tựu, hạn chế, điểm nghẽn lớn nhất và mức độ tự chủ về vật liệu, thiết bị, công nghệ; xác định nhóm vật liệu và sản phẩm cơ khí chiến lược cần ưu tiên; đề xuất giải pháp hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và nhà khoa học; gắn phát triển với các chương trình, dự án chiến lược quốc gia.
Phó Chủ tịch Quốc hội mong muốn các đại biểu trao đổi, đề xuất, kiến nghị chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước đối với phát triển hai ngành; nội dung cần hoàn thiện về thể chế; góp ý xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Ông nêu rõ: “Đây sẽ là cơ sở chính trị đặc biệt quan trọng để Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền tiếp tục thể chế hóa thành luật, chiến lược, quy hoạch, chương trình và cơ chế, chính sách phát triển trong thời gian tới”.
Xác định phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí là nhiệm vụ chiến lược quốc gia
Phát biểu đề dẫn, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải khẳng định: Sau gần 40 năm đổi mới, công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo Việt Nam đạt nhiều thành tựu, hình thành năng lực sản xuất trong nhiều lĩnh vực, từng bước tham gia chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, sự phát triển chưa tương xứng với tiềm năng; năng lực làm chủ công nghệ, thiết bị và vật liệu chiến lược còn hạn chế.
Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải chỉ ra một số điểm nghẽn: nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới sáng tạo và mức độ liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Công nghiệp vật liệu thiếu năng lực chế biến sâu và làm chủ vật liệu chiến lược; công nghiệp cơ khí chủ yếu tập trung gia công, lắp ráp, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực thiết kế, chế tạo công nghệ cao thấp. Vì vậy, cần tập trung phát triển ba nhóm vật liệu (cơ bản, chiến lược, tương lai) và ưu tiên sản phẩm cơ khí công nghệ cao phục vụ bán dẫn, AI, robot, năng lượng mới, điện hạt nhân, quốc phòng, đường sắt tốc độ cao và các ngành công nghệ chiến lược khác.
Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải cũng nhấn mạnh cần hoàn thiện đồng bộ thể chế, pháp luật, cơ chế, chính sách; khẩn trương xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và Chiến lược phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo giai đoạn mới; rà soát, sửa đổi quy định về đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn-quy chuẩn, khoáng sản, công nghiệp hỗ trợ, thuế, tín dụng và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp; nghiên cứu xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm và Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng; hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất.
Kiến nghị về cơ chế, chính sách đặc thù
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, nhấn mạnh ngành công nghiệp vật liệu, cơ khí đang đứng trước thời điểm bản lề, đề nghị xác lập rõ chủ trương phát triển công nghiệp quốc gia coi công nghiệp cơ khí, vật liệu là ngành nền tảng, gốc, có vai trò trực tiếp với tự chủ kinh tế, công nghiệp, an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng và quốc phòng. Cần có chiến lược phát triển đủ mạnh, tập trung vào sản phẩm trọng điểm, doanh nghiệp nòng cốt và dự án tạo thị trường. Phát triển phải đi cùng chính sách tạo thị trường, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn, trung tâm thử nghiệm, tín dụng dài hạn, đào tạo nhân lực và cơ chế đấu thầu theo chi phí vòng đời.
Ông Phan Đăng Phong, Viện trưởng Nghiên cứu cơ khí (Bộ Công thương), cho rằng cần ban hành Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế thí điểm tạo thị trường cho doanh nghiệp cơ khí Việt Nam trong các dự án ưu tiên thuộc lĩnh vực đường sắt, điện gió ngoài khơi, khai thác bauxite, chế biến alumin, điện phân nhôm có dung lượng thị trường lớn. Cơ chế, chính sách đột phá cần tập trung vào lĩnh vực có dung lượng thị trường lớn, tác động lan tỏa cao, giúp doanh nghiệp tiến tới tự chủ thiết kế, tích hợp hệ thống, quản lý dự án và chế tạo thiết bị. Nghị quyết cần quy định chính sách khuyến khích phát triển sản phẩm cơ khí trọng điểm giai đoạn 2026-2045, gồm ưu đãi tài chính vượt trội, hỗ trợ R&D, thử nghiệm, chứng nhận, phát triển nhân lực chất lượng cao và hàng rào kỹ thuật hợp pháp bảo vệ thị trường nội địa.
Đại diện Bộ Xây dựng kiến nghị Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan quan tâm, ủng hộ đưa dự án Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng vào Chương trình lập pháp năm 2027.
