Tại hội thảo tham vấn góp ý của chuyên gia, nhà khoa học tiêu biểu về dự thảo luật Đô thị đặc biệt do UBND TP.HCM tổ chức ngày 22.5, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đã đưa ra nhiều đề xuất quan trọng.
Bổ sung mô hình đô thị sân bay và đô thị đại học
Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng bên cạnh khu thương mại tự do và trung tâm tài chính, TP.HCM cần bổ sung thêm mô hình đô thị sân bay và đô thị đại học vào luật. Ông nhấn mạnh đây là điều rất cần thiết với TP.HCM, bởi khu vực sân bay hiện nay rất lộn xộn và thành phố không có quyền can thiệp vì bên trong sân bay do Bộ Xây dựng quản lý.
Chuyên gia đề xuất: "TP.HCM nên bổ sung đô thị sân bay vào luật Đô thị đặc biệt, không chỉ giới hạn ở khu vực sân bay Tân Sơn Nhất mà còn cả khu vực thuộc bán kính 10 - 30 km của sân bay Long Thành. Bán kính này phủ lên một phần của TP.HCM, gần trung tâm tài chính quốc tế".
Về khu đô thị đại học, ông Sơn giải thích đây là mô hình lấy đại học làm trung tâm, với khu đô thị xung quanh là hệ sinh thái quan trọng giúp phát triển, hướng đến tầm cao hơn là đô thị tri thức. Đô thị tri thức là đô thị đại học gắn với khu công nghệ cao, khu công nghiệp sáng tạo.
Khi đưa vào luật, chuyên gia đề xuất HĐND và UBND TP.HCM có quyền xác định ranh giới của khu vực đô thị sân bay, đô thị đại học. Lý do là khu đô thị đại học không chỉ giới hạn trong phạm vi đại học, mà cần mở rộng ra xung quanh, liên quan đến đền bù, giải tỏa, đấu giá và quản lý đô thị sau này.
Quan tâm đến lợi ích cư dân trong phát triển đô thị TOD
Với loại hình đô thị TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng), kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đánh giá dự thảo luật đã nêu một số điều khoản nhưng chủ yếu tập trung vào khai thác giá trị thương mại, quỹ đất mà bỏ sót vấn đề quan trọng là lợi ích của cư dân. Ông cho rằng nếu đặt nặng lợi ích kinh tế quá sẽ đẩy người yếu thế ra xa khu vực TOD. Do đó, luật nên có điều khoản dành quỹ đất cho đầu tư công, trong đó có một phần làm nhà ở xã hội, một phần làm nhà ở cho thuê dài hạn với giá thấp.
Đề xuất tái lập mô hình kiến trúc sư trưởng
Cũng tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng bên cạnh phát triển kinh tế - xã hội, TP.HCM cần quan tâm đến chính sách đặc thù về bảo tồn các giá trị văn hóa, nghệ thuật.
Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhìn nhận TP.HCM là đô thị hơn 300 năm tuổi nhưng công tác bảo tồn và phát triển hiện nay "chưa đâu ra đâu", nên cần có kiến trúc sư trưởng. TP.HCM có thể tham khảo mô hình của Pháp, phân công kiến trúc sư trưởng chịu trách nhiệm cho những khu vực có giá trị bảo tồn, đặc biệt là khu vực trung tâm.
Theo chuyên gia, khu tứ giác Nguyễn Thị Minh Khai - đường ven kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè - đường Lê Thánh Tôn - đường Cách Mạng Tháng Tám có nhiều công trình lịch sử. Trên phân vùng này, TP.HCM nên có quy hoạch riêng về bảo tồn, chỉnh trang, quy chế quản lý riêng và đặt trên vai kiến trúc sư trưởng.
Vị kiến trúc sư trưởng này có quyền trình HĐND, UBND TP.HCM phê duyệt và trực tiếp quản lý những công trình xây dựng thuộc khu vực bảo tồn trong tương lai. Về nhân sự, kiến trúc sư trưởng có thể là một nhân sự độc lập hoặc một phó chủ tịch UBND TP.HCM kiêm nhiệm.
Cần điều luật riêng về bảo tồn di sản
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, đánh giá dự luật chủ yếu tiếp cận đô thị đặc biệt từ góc độ quản trị, hạ tầng và động lực tăng trưởng kinh tế, trong khi yếu tố văn hóa và vốn xã hội chưa được thể hiện tương xứng.
Bà nói: "Một đô thị đặc biệt không chỉ được xác định bằng quy mô kinh tế, quyền tự chủ hay hệ thống hạ tầng hiện đại, mà còn bởi bản sắc lịch sử, ký ức đô thị, tính đa dạng văn hóa, năng lực sáng tạo xã hội và sự gắn kết cộng đồng. Chính các yếu tố này tạo nên sức hấp dẫn riêng, năng lực cạnh tranh mềm và khả năng phát triển bền vững của thành phố trong dài hạn".
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu đề nghị bổ sung một số điều khoản dựa trên nguyên tắc cân bằng giữa phát triển kinh tế đô thị và giữ gìn bản sắc văn hóa cốt lõi, cũng như bảo tồn di sản là phương thức đặc thù của phát triển bền vững.
Theo dự thảo, di sản đang bị "gộp chung" vào nhóm phát triển kinh tế - xã hội. Để nâng tầm và có công cụ quản lý mạnh mẽ hơn, bà đề nghị tách hoặc bổ sung một điều luật riêng biệt. Lý do là đô thị đặc biệt luôn đối mặt với áp lực "đập cũ xây mới". Việc có một điều luật riêng sẽ tạo hành lang pháp lý để thành phố ban hành danh mục các công trình kiến trúc đô thị có giá trị lịch sử, ký ức (dù chưa được xếp hạng di tích cấp quốc gia) để bảo vệ.
Bên cạnh đó, tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu cũng đề xuất bổ sung các công cụ kinh tế và nguồn lực đặc thù để bảo tồn di sản, đồng thời đưa ra chế tài nhằm tăng sức răn đe. Cụ thể, TP.HCM có thể áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực di sản, xây dựng trái phép trong vùng đệm di sản cao gấp 2 - 3 lần so với quy định chung của cả nước.
