Tại hội thảo khoa học "Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - những vấn đề lý luận và thực tiễn" do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức chiều 21.5 tại Hà Nội, PGS-TS Lưu Đức Hải, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn (Bộ Xây dựng), đã có những chia sẻ đáng chú ý.
Đột phá chiến lược trong tư duy quản trị
Dẫn lại ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc thí điểm xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa với quy mô dân số từ 500.000 đến 1 triệu dân, PGS-TS Lưu Đức Hải nhận định đây là một "đột phá chiến lược" về tư duy quản trị quốc gia và tổ chức lãnh thổ. Theo ông, với quy mô dân số lớn như vậy, không thể áp dụng các tiêu chuẩn quy hoạch thông thường mà phải xây dựng một hệ thống tiêu chí quy hoạch đặc thù vượt trội, mang tính cách mạng.
Quy định phân loại đô thị do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành cuối năm 2025 cho thấy dân số của một xã ở nông thôn không quá 10.000-15.000 người, còn phường có giới hạn 20.000-25.000 người tùy loại đô thị. Tuy nhiên, với mô hình mới, xã hoặc phường sẽ trở thành một siêu đô thị nén (đối với phường) hoặc siêu vùng sinh thái nông nghiệp hiện đại (đối với xã).
Giải pháp quy hoạch thông minh tích hợp
Đối với phường xã hội chủ nghĩa, ông Hải đề xuất quy hoạch phải dịch chuyển mạnh mẽ sang không gian ngầm và không gian trên cao. Cần áp dụng triệt để mô hình TOD (phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng) và lý thuyết "đô thị 15 phút", đảm bảo mọi người dân khi ra khỏi nhà có thể tiếp cận tàu điện ngầm, đường sắt trên cao, xe buýt nhanh, trường học, bệnh viện trong vòng 15 phút đi bộ.
Với xã xã hội chủ nghĩa (mô hình siêu vùng sinh thái), ông đề xuất mô hình nông thôn hiện đại hóa kết hợp sản xuất nông nghiệp công nghệ cao và dịch vụ sinh thái. Quy hoạch cần phân khu chức năng rõ ràng: khu trung tâm điều hành số, cụm công nghiệp chế biến sâu, và các vành đai xanh bảo vệ môi trường.
Với quy mô 1 triệu dân trong diện tích cấp cơ sở, áp lực hạ tầng rất lớn. Hệ thống tiêu chí quy hoạch hạ tầng phải đạt chuẩn "thông minh tích hợp": 100% hệ thống lưới điện, chiếu sáng cảnh quan, cấp nước, thoát nước mưa, thoát nước thải, công viên, điều phối giao thông, quản lý rác thải được số hóa và quản lý tập trung qua trung tâm dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. 100% rác thải được phân loại, tái chế, xử lý; tỷ lệ đất cây xanh/người đạt mức tối đa; 100% nước thải được xử lý tuần hoàn phục vụ sinh hoạt, tưới tiêu, công nghiệp và nông nghiệp.
Cây sinh thái hướng đến zero carbon cần được áp dụng trong công viên, vườn hoa, không gian công cộng. Chiếu sáng trang trí xanh - thông minh và đài phun nước thông minh tầm quốc tế cũng cần được xây dựng tại đô thị xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu.
An sinh xã hội là mục tiêu tối thượng
PGS-TS Lưu Đức Hải nhấn mạnh tiêu chí hạ tầng xã hội và phúc lợi công cộng là cốt lõi để phân biệt xã, phường xã hội chủ nghĩa với các khu đô thị thương mại. Quy hoạch phải đặt con người làm trung tâm, lấy an sinh xã hội làm mục tiêu tối thượng.
Ông đề nghị quỹ đất phúc lợi công cộng tối đa, quy hoạch mạng lưới y tế và giáo dục "bao cấp chất lượng cao". Hệ thống trường học công lập và bệnh viện đa khoa cấu trúc theo mạng lưới phân tầng, đáp ứng nhu cầu học tập và chăm sóc sức khỏe miễn phí hoặc chi phí thấp cho 100% cư dân. Quy hoạch đất thể dục thể thao, thiết chế văn hóa ở mức tối đa. Cần xóa bỏ khái niệm "nhà ổ chuột" hay khu nhà trọ mất an toàn, thay bằng các tổ hợp nhà ở xã hội, nhà ở công nhân văn minh, đầy đủ tiện ích, đảm bảo mọi người dân có quyền cư trú an toàn và tiện nghi. Công nghiệp văn hóa, biểu diễn nghệ thuật đương đại - truyền thống sáng tạo cũng cần được áp dụng.
Chính quyền điện tử tinh gọn
Để vận hành bộ máy quản lý dân số lớn với quy mô hành chính một cấp xã, phường, tiêu chí quy hoạch tổ chức bộ máy phải thay đổi. Ông Hải cho rằng cần chính quyền điện tử tinh gọn, áp dụng quản trị không giấy tờ, thủ tục hành chính tự động hóa qua môi trường số. Người dân tương tác với chính quyền 24/7 qua ứng dụng di động.
Ông nhấn mạnh không nên giao khoán hoàn toàn cho doanh nghiệp tư nhân vì họ ưu tiên tối đa hóa lợi nhuận, đẩy giá bất động sản, mất tính công bằng xã hội chủ nghĩa. Cũng không nên chỉ dựa vào ngân sách nhà nước để tránh nợ công và chậm trễ thủ tục. Ông kiến nghị Nhà nước thành lập ban chỉ đạo cấp cao đóng vai trò "tổng công trình sư" nắm giữ quy hoạch, đất đai và hạ tầng cốt lõi, sau đó áp dụng mô hình hợp tác công - tư, thu hút đấu thầu các doanh nghiệp, tập đoàn lớn xây dựng và vận hành các phân khu chức năng theo đúng "đơn đặt hàng" và tiêu chí an sinh xã hội chủ nghĩa.
