Theo các chuyên gia, Việt Nam đang chuyển đổi chiến lược thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) từ chạy đua ưu đãi sang cạnh tranh về năng lực nội tại. Việc nâng cấp nguồn nhân lực, hạ tầng và thị trường vốn được xem là giải pháp cấp thiết để hút dòng vốn chất lượng cao, đồng thời chuyển hóa thành nội lực quốc gia.
Đào tạo nhân lực theo đơn đặt hàng
TS Lê Bá Chí Nhân, chuyên gia kinh tế, nhấn mạnh: “Tư duy thu hút FDI đã có bước chuyển chiến lược. Thay vì đặt mục tiêu có thêm vốn, nay phải thu hút chọn lọc, sử dụng vốn ngoại để tạo dựng năng lực cạnh tranh quốc gia.” Mấu chốt không phải là số tỉ USD thu hút được, mà là khả năng biến dòng vốn đó thành động lực nâng cấp năng lực sản xuất, trình độ công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp nội. Điều kiện tiên quyết là nâng cao năng lực hấp thụ qua ba trụ cột: nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng hiện đại và thị trường vốn phát triển.
“Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định chất lượng FDI. Nhà đầu tư công nghệ cao không tìm nơi có mức lương thấp nhất, họ tìm nơi có đội ngũ kỹ sư giỏi, chuyên gia AI, bán dẫn, dữ liệu, tự động hóa, năng lượng xanh. Việt Nam cần thay đổi cách đào tạo từ tư duy cung cấp những gì mình có sang đào tạo những gì thị trường cần”, ông Nhân nói.
GS-TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học - đào tạo, ĐH Kinh tế quốc dân, phân tích: Muốn chuyển từ “nơi đặt nhà máy” sang “nơi sáng tạo công nghệ”, Việt Nam phải có đội ngũ nhân lực đủ sức vận hành, cải tiến, thiết kế và làm chủ công nghệ. Đây là điểm then chốt để giữ chân các dự án công nghệ cao và kéo trung tâm R&D vào Việt Nam.
Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài yêu cầu phát triển nhân lực chất lượng cao gắn với các ngành ưu tiên, cụm liên kết ngành, khu công nghiệp, khu công nghệ cao và dự án chiến lược. Ông Đạt cho rằng: “Điểm đột phá đầu tiên là chuyển mô hình đào tạo từ chương trình nhà trường sang đào tạo theo đơn đặt hàng của ngành công nghiệp. Chúng ta không thể chỉ cung cấp lao động phổ thông, mà phải cung cấp kỹ sư quy trình, kỹ thuật viên tự động hóa, chuyên gia dữ liệu, nhân lực quản trị chuỗi cung ứng. Cần hình thành các trung tâm đào tạo công nghệ cao theo vùng kinh tế trọng điểm, liên kết nhà nước, đại học, trường nghề, doanh nghiệp Việt và tập đoàn FDI. Chương trình đào tạo phải ngắn hơn, linh hoạt hơn, cập nhật công nghệ thực tế như AI công nghiệp, IoT, robot, bán dẫn, logistics số và an ninh mạng. Đồng thời, đưa doanh nghiệp FDI vào thiết kế chương trình, đánh giá kỹ năng và đồng tài trợ đào tạo.”
TS Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ KH-ĐT trước đây), đề xuất Việt Nam cần triển khai ngay chương trình Chiến lược quốc gia về nguồn nhân lực FDI 2026 - 2045, đặt mục tiêu cụ thể về đào tạo kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI, dữ liệu, công nghệ xanh, nhà quản trị quốc tế.
Phải tạo ra môi trường đầu tư thế hệ mới
TS Lê Bá Chí Nhân lưu ý, đầu tư hạ tầng phải được xem là đầu tư dài hạn cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam cần chuyển từ mô hình khu công nghiệp manh mún, thiếu kết nối sang các hệ sinh thái công nghiệp tích hợp, kết nối vùng, có dịch vụ xã hội cho người lao động; ưu tiên hạ tầng năng lượng sạch, cảng biển thông minh, đường sắt tốc độ cao và hạ tầng số. Điều này giúp giảm chi phí logistics, nâng cao độ tin cậy chuỗi cung ứng và đáp ứng tiêu chuẩn ESG khắt khe.
Theo GS-TS Trần Thọ Đạt, lợi thế cạnh tranh mới của Việt Nam sẽ nằm ở hệ sinh thái kết nối giữa hạ tầng vật lý, hạ tầng số và hạ tầng đổi mới sáng tạo. Nghị quyết 10 nhấn mạnh phát triển đồng bộ khu công nghiệp, khu công nghệ cao, logistics, dữ liệu, năng lượng và trung tâm đổi mới sáng tạo. “Khi cảng biển, sân bay, đường bộ, đường sắt, trung tâm logistics được kết nối với hạ tầng số, dữ liệu thời gian thực và quản trị chuỗi cung ứng thông minh, chi phí giao dịch giảm mạnh. Quan trọng hơn, hạ tầng số tạo điều kiện để các tập đoàn đặt trung tâm điều hành, trung tâm dữ liệu, trung tâm thiết kế và R&D tại Việt Nam. Khu công nghiệp tương lai phải là cụm đổi mới sáng tạo, không phải cụm cho thuê đất. Nếu làm được, chúng ta có thể chuyển từ lợi thế chi phí sang lợi thế hệ sinh thái”, ông Đạt nói.
Một điểm mới của Nghị quyết 10 là yêu cầu thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp (FII) bên cạnh FDI. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phát triển thị trường vốn hiện đại để thu hút FII dài hạn, ổn định. “Việt Nam không chỉ là nơi đặt nhà máy mà phải trở thành nơi huy động, phân bổ vốn và cung cấp dịch vụ tài chính, công nghệ, đổi mới sáng tạo cho khu vực”, Tổng Bí thư chỉ rõ.
Tham luận tại hội nghị quán triệt Nghị quyết 10 ngày 30.6, Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được nhấn mạnh: “Để thu hút FDI thế hệ mới, phải tạo ra môi trường đầu tư thế hệ mới. Môi trường đó không chỉ bao gồm đất đai, khu công nghiệp, cảng biển, sân bay hay ưu đãi đầu tư, mà còn phải bao gồm thị trường vốn, hệ thống tài chính hiện đại, dịch vụ tài chính quốc tế, cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả.” Trong đó, Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC-HCMC) có vai trò đặc biệt quan trọng. Ông Được nhận định: “Khi các định chế tài chính và nhà đầu tư chiến lược hiện diện tại VIFC-HCMC, họ mang theo vốn, mạng lưới khách hàng toàn cầu, chuẩn mực quản trị, công nghệ, dữ liệu, kinh nghiệm cấu trúc giao dịch, năng lực quản trị rủi ro và nhân lực trình độ cao. Đây là dòng vốn chất lượng cao, tính lan tỏa lớn, gắn chặt với quá trình nâng cấp nền kinh tế.”
Tại hội thảo “VIFC-DN: Kiến tạo thể chế - Định hình dòng vốn thế hệ mới” ngày 30.6, TS Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng ban Chính sách, Chiến lược T.Ư, nhận định: “Việt Nam cần mạnh dạn hơn trong xây dựng hành lang pháp lý cho các loại tài sản và dịch vụ tài chính mới. Cái gì cần thận trọng thì vẫn phải thận trọng, nhưng những gì có thể mở thì phải mở nhanh hơn để tạo lợi thế cạnh tranh trong cuộc đua thu hút dòng vốn quốc tế.”
Trình Quốc hội chương trình hành động Nghị quyết 10 trong tháng 10
Bà Đào Thanh Hương, Phó cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), cho biết Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 10, dự kiến trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10 tới. Sau khi nghị quyết được ban hành, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục trình Chính phủ chương trình hành động triển khai, xác định rõ nhiệm vụ của từng bộ, ngành và địa phương nhằm bảo đảm thực hiện đồng bộ các giải pháp và hoàn thành mục tiêu đề ra.
