Tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra ở Hà Nội, ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, chuyên gia chính sách công tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), đã có những chia sẻ sâu sắc về thực trạng và giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho Việt Nam.
Nút thắt nhân lực trong cạnh tranh công nghệ cao
Theo ông Nghĩa, trong cuộc đua thu hút đầu tư vào các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và kinh tế số, các nhà đầu tư không còn đặt câu hỏi "Việt Nam có chi phí rẻ không?" mà thay vào đó là "Việt Nam có đủ kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà quản trị và chuyên gia vận hành đạt chuẩn quốc tế không?". Đây là sự thay đổi lớn so với giai đoạn thu hút FDI dựa vào lao động phổ thông trước đây.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã nhấn mạnh việc bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên năm 2025 đạt khoảng 53,5 triệu người, tỷ lệ qua đào tạo có bằng, chứng chỉ chỉ khoảng 29-29,5%. Quy mô lao động lớn nhưng khả năng tham gia chuỗi giá trị cao còn hạn chế.
Vốn con người và thách thức chuyển hóa
Việt Nam có chỉ số vốn con người đạt 0,69 (theo Ngân hàng Thế giới), cao hơn trung bình nhóm thu nhập trung bình thấp. Tuy nhiên, vốn con người cơ bản tốt chưa tự động chuyển hóa thành năng lực công nghệ cao. Khoảng cách từ học tốt phổ thông đến làm được chip, AI, tự động hóa, robot, an ninh mạng, dữ liệu lớn là rất xa.
Trong lĩnh vực bán dẫn, Việt Nam chỉ có khoảng 6.000-15.000 nhân sự chuyên sâu, trong khi mục tiêu đến 2030 là 50.000 kỹ sư bán dẫn. Nhu cầu nhân lực IT và kỹ sư số hằng năm rất lớn, nhưng nguồn cung chỉ đáp ứng 40-50%. Nếu không giải quyết nút thắt nhân lực, Việt Nam khó tiến lên thiết kế, R&D, vật liệu và sở hữu trí tuệ.
Nguồn nhân lực chất lượng cao đóng vai trò then chốt trong nâng cấp vị trí chuỗi giá trị, giữ chân FDI chất lượng cao và tăng năng suất nội sinh. Nếu không có nhân lực tốt, Việt Nam dễ bị kẹt ở gia công, lắp ráp, phụ thuộc FDI và dễ bị thay thế khi chi phí tăng.
Lợi thế và hạn chế của nhân lực Việt Nam trong ASEAN
Ông Nghĩa chỉ ra lợi thế của Việt Nam gồm quy mô dân số lớn, lao động trẻ, khả năng học nhanh, nền tảng toán - khoa học tốt, chi phí cạnh tranh và kinh nghiệm sản xuất công nghiệp toàn cầu. Tuy nhiên, việc chuyển từ "đông lao động" sang "giỏi lao động" đòi hỏi cải cách giáo dục nghề nghiệp và đại học theo nhu cầu ngành, chuyển từ đào tạo bằng cấp sang năng lực, gắn doanh nghiệp vào đào tạo, nâng cao chất lượng lao động trung cấp kỹ thuật và giảm tính phi chính thức trên thị trường lao động.
So với Singapore, Malaysia, Thái Lan, lợi thế nổi bật của Việt Nam là quy mô nhân lực lớn hơn, chi phí thấp hơn, nền tảng giáo dục phổ thông tốt, khả năng tiếp thu công nghệ nhanh và môi trường sản xuất ổn định. Nhưng hạn chế là năng suất lao động thấp, kỹ năng ngoại ngữ và quản trị quốc tế chưa đồng đều, thiếu chuyên gia đầu ngành, liên kết đại học - doanh nghiệp yếu và thiếu môi trường làm việc hấp dẫn để giữ nhân tài.
Chính sách thu hút và giữ chân nhân tài
Cuộc cạnh tranh nhân tài trong ASEAN ngày càng gay gắt. Singapore dẫn đầu với hệ sinh thái tài chính - công nghệ - đại học mạnh. Malaysia, Thái Lan, Indonesia đều có chiến lược thu hút đầu tư công nghệ. Theo ông Nghĩa, Việt Nam cần chính sách nhân tài thực tế hơn.
- Visa nhân tài: Cơ chế cư trú và làm việc thuận lợi cho chuyên gia nước ngoài, Việt kiều, nhà khoa học, kỹ sư trưởng trong các lĩnh vực bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, năng lượng và tài chính xanh.
- Trả lương theo thị trường: Nhân tài công nghệ cao có thị trường lao động toàn cầu, không thể giữ họ bằng lương hành chính.
- Đường phát triển nghề nghiệp: Tạo môi trường học hỏi, quyền thử nghiệm, trao quyền, tránh văn hóa quản trị thứ bậc.
- Cụm nhân tài theo vùng và ngành: Hà Nội (bán dẫn thiết kế, AI), TP.HCM (kinh tế số, fintech, logistics), Đà Nẵng (phần mềm, vi mạch), Đồng Nai - TP.HCM (logistics, cảng biển).
- Phát huy nhân tài tư nhân: Nhà nước tạo môi trường để doanh nghiệp sử dụng nhân tài hiệu quả.
Kỹ năng ưu tiên trong kỷ nguyên AI và chuyển đổi xanh
Ông Nghĩa nhấn mạnh cần tránh hiểu hẹp: chuyển đổi số không chỉ là học lập trình, chuyển đổi xanh không chỉ là trồng cây. Trong 10-20 năm tới, cạnh tranh nhân lực xoay quanh các nhóm kỹ năng lai ghép:
- AI, dữ liệu và tự động hóa.
- Bán dẫn và điện tử nâng cao.
- Kỹ năng xanh.
- Logistics, chuỗi cung ứng và thương mại số.
- Kỹ năng nền tảng: tiếng Anh, tư duy phản biện, tư duy hệ thống, làm việc đa văn hóa, kỷ luật công nghiệp.
Nút thắt lớn nhất và 5 đột phá chính sách
Theo chuyên gia, nút thắt lớn nhất không chỉ là thiếu lao động kỹ năng cao, mà hệ thống phát triển kỹ năng chưa vận hành như một hệ sinh thái năng suất quốc gia. Ông đề xuất 5 đột phá:
- Chiến lược nhân lực quốc gia gắn với chiến lược công nghiệp.
- Cải cách giáo dục nghề nghiệp và đại học ứng dụng: Coi cao đẳng kỹ thuật, trường nghề chất lượng cao là trụ cột cạnh tranh quốc gia.
- Cơ chế tài chính cho học tập suốt đời.
- Cơ chế đặc biệt cho nhân tài chiến lược: Các trung tâm bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, năng lượng xanh, tài chính quốc tế, logistics thông minh được tuyển dụng, trả lương, hợp tác quốc tế và thương mại hóa nghiên cứu linh hoạt.
- Nâng chất lượng quản trị công: Cơ sở dữ liệu kỹ năng quốc gia, dự báo lao động theo ngành, đặt hàng đào tạo dựa trên kết quả việc làm.
Ông Nghĩa kết luận: Việt Nam có nền tảng tốt, nhưng lợi thế lao động trẻ và chi phí thấp đang giảm dần. Nếu không chuyển nhanh sang lợi thế kỹ năng, Việt Nam có thể mắc kẹt ở vị trí "công xưởng lắp ráp tốt" thay vì "trung tâm năng lực công nghệ". Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cần được coi là chính sách tổng thể kinh tế - công nghiệp - an ninh quốc gia.
Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 với chủ đề "Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm" khai mạc ngày 9/6 tại Hà Nội.
