Dù giữ vị trí trung tâm và sở hữu nhiều lợi thế lớn, hệ thống logistics của thành phố Cần Thơ và vùng vẫn phát triển chưa tương xứng, khiến giá trị gia tăng của nông sản bị bào mòn đáng kể.
Chi phí logistics cao và nghịch lý chuỗi giá trị
Theo ông Nguyễn Đức Bình, Tổng Thư ký Hiệp hội Logistics Việt Nam, chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16,5% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 11,6%. Đối với "vựa lúa, vựa thủy sản" Đồng bằng sông Cửu Long, gánh nặng này còn nghiêm trọng hơn khi chi phí logistics bị “đội lên”, chiếm tới 18-22%, thậm chí có những mặt hàng lên tới 30% trong giá thành sản phẩm.
Thực tế này phản ánh một nghịch lý: Lợi thế về sản xuất không đồng nghĩa với năng lực kiểm soát chuỗi giá trị. Khi hạ tầng và dịch vụ logistics không theo kịp tốc độ sản xuất, phần giá trị gia tăng lớn nhất tiếp tục bị dịch chuyển ra ngoài vùng. Có đến 90% dòng hàng hóa xuất khẩu của vùng bắt buộc phải di chuyển bằng đường bộ để tiếp cận cụm cảng tại Thành phố Hồ Chí Minh và Cái Mép-Thị Vải. Sự phụ thuộc này đã hình thành nên một “chuỗi vận tải ngược” bất hợp lý: hàng hóa vận chuyển từ Đồng bằng sông Cửu Long lên Thành phố Hồ Chí Minh, trong khi container rỗng lại phải chạy chiều ngược lại, làm gia tăng chi phí và giảm hiệu quả toàn hệ thống.
Hệ sinh thái logistics nội vùng yếu kém
Bên cạnh đó, hệ sinh thái logistics nội vùng hiện đang bộc lộ rất nhiều điểm yếu. Mạng lưới doanh nghiệp logistics tại vùng chỉ chiếm 7% cả nước, trong đó có tới hơn 40% là doanh nghiệp siêu nhỏ và tỷ lệ thu hút vốn FDI vào lĩnh vực này chỉ đạt mức 3%. Tại Cần Thơ, hạ tầng logistics phân tán và sự vắng bóng của các trung tâm logistics quy mô lớn là bài toán chưa có lời giải.
Giao thông thúc đẩy dịch vụ logistics phát triển. Trong ảnh: Thi công cao tốc Châu Đốc-Cần Thơ-Sóc Trăng.
Ông Hứa Trường Sơn, Phó Giám đốc Sở Công thương Cần Thơ cho biết: Tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng hệ thống kho lạnh đạt chuẩn đã dẫn đến tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch lên tới 20–25%. Dù sản lượng hàng hóa qua các cảng tại Cần Thơ đạt từ 12-15 triệu tấn/năm và liên tục tăng, nhưng phần lớn lượng hàng này vẫn chưa thể đi trực tiếp ra thị trường quốc tế từ thủ phủ của vùng. Vai trò “trung tâm logistics” của Cần Thơ mới chỉ dừng lại ở mức tiềm năng, chưa thể chuyển hóa thành năng lực thực tế.
Thể chế, quy hoạch và tổ chức vận tải còn bất cập
Dưới góc nhìn của các chuyên gia và nhà quản lý, những hạn chế hiện nay của logistics Cần Thơ không đơn thuần nằm ở hạ tầng kỹ thuật, mà vấn đề nằm sâu ở thể chế, quy hoạch và cách thức tổ chức vận tải. Lợi thế lớn nhất của Đồng bằng sông Cửu Long là vận tải đường thủy với mạng lưới sông ngòi dày đặc. Thế nhưng, vận tải thủy nội vùng vẫn chưa thể đảm nhận vai trò chủ lực trong vận chuyển container. Lực cản lớn nhất đến từ việc luồng lạch chưa đồng bộ (đặc biệt là luồng tàu vào sông Hậu thường bị bồi lắng), tĩnh không các cầu bị hạn chế, hệ thống bến cảng chưa kết nối hiệu quả với chuỗi logistics.
Do đó, thành phố Cần Thơ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông thủy, bộ gắn với xây dựng trung tâm logistics hiện đại đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp. Các chính sách ưu đãi mang tính đại trà hiện tại không đủ sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư chiến lược. Các dự án logistics quy mô lớn luôn đòi hỏi tổng vốn đầu tư cao và quỹ đất sạch tập trung, nhưng đây lại là điểm yếu trong khâu chuẩn bị của địa phương. Công tác quy hoạch logistics hiện nay còn thiếu tính linh hoạt, chưa theo kịp và "mở đường" cho các mô hình hiện đại như logistics đa tầng hay tích hợp đa phương thức.
Khủng hoảng nhân lực và giải pháp đột phá
Song song đó, ngành logistics tại đây đang đối mặt với nguy cơ khủng hoảng nhân lực. Khảo sát cho thấy vùng không chỉ thiếu lao động phổ thông, mà còn thiếu gay gắt nguồn nhân lực có kỹ năng chuyên sâu về vận hành cảng, quản lý kho lạnh, công nghệ thông tin và thương mại quốc tế.
Đồng bằng sông Cửu Long là vựa nông sản cả nước nhưng chi phí logistics còn cao. Trong ảnh: Nông dân Cần Thơ thu hoạch lúa chất lượng cao.
Để khơi thông dòng chảy kinh tế cho cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long, việc phát triển logistics Cần Thơ không thể tiếp cận theo hướng manh mún, đơn lẻ từng địa phương. Khẳng định tầm nhìn này, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ Lê Công Lý nhấn mạnh: Dịch vụ logistics phải được nhìn nhận đúng đắn là "hạ tầng mềm" của nền kinh tế, thể hiện năng lực tổ chức đồng bộ các dòng chảy hàng hóa, dữ liệu và giá trị của toàn vùng.
Sau khi thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính, Cần Thơ hiện đang sở hữu không gian phát triển rộng lớn hơn cùng nguồn lực phong phú để tự tin phát huy vai trò “nhạc trưởng”. Thành phố đã xác định logistics nông nghiệp và chuỗi kho lạnh có tính chất quyết định đến sự hưng thịnh của kinh tế vùng Cần Thơ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Trong thời gian tới, Cần Thơ sẽ tập trung kêu gọi đầu tư hệ thống kho lạnh quy mô lớn, trung tâm kiểm định chuyên ngành và cơ sở chiếu xạ tại chỗ nhằm giúp nông sản được xử lý trọn gói ngay tại trung tâm vùng trước khi xuất khẩu trực tiếp.
Với quyết tâm xóa bỏ tư duy quy hoạch manh mún, cục bộ, Cần Thơ đang hướng tới hình thành một mạng lưới logistics đa cực kết nối đồng bộ giữa cảng Cái Cui, cảng Thốt Nốt, sân bay quốc tế Cần Thơ và mở rộng hành lang hướng ra cảng biển nước sâu Trần Đề trong tương lai. Đây được kỳ vọng là chìa khóa vàng để nông sản miền Tây cất cánh, sòng phẳng bước ra sân chơi toàn cầu.
