Cách đây nửa thế kỷ, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn gắn với hình ảnh những con đường nhỏ hẹp, những chuyến phà nối đôi bờ sông, các khu dân cư đông đúc ven kênh rạch và hệ thống giao thông còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của một đô thị đang không ngừng mở rộng. Sau 50 năm xây dựng và phát triển, diện mạo thành phố đã có sự thay đổi sâu sắc. Từ trên cao nhìn xuống, những tuyến đại lộ nhiều làn xe vươn dài qua các khu đô thị mới, những cây cầu hiện đại nối liền các vùng đất từng cách trở, tuyến metro đầu tiên đã đi vào vận hành, trong khi các tuyến vành đai, cao tốc, cảng biển và mạng lưới đường sắt đô thị tiếp tục được đầu tư đồng bộ.
Những công trình phá thế chia cắt
Tư duy “mở đường để phát triển” xuất hiện rất sớm trong quá trình đô thị hóa của Thành phố Hồ Chí Minh. Khi dân số tăng nhanh, không gian đô thị mở rộng và áp lực giao thông ngày càng lớn, thành phố lựa chọn cách tiếp cận khác biệt: hạ tầng phải đi trước một bước. Một trong những biểu tượng rõ nhất chính là đại lộ Võ Văn Kiệt. Hình thành từ khu vực kênh Tàu Hủ, Bến Nghé từng ô nhiễm và chật chội, tuyến đại lộ này không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn làm thay đổi diện mạo cả một vùng đô thị rộng lớn. Hàng nghìn căn nhà tạm ven kênh được di dời, không gian sống được cải thiện, một trục cảnh quan hiện đại dần xuất hiện.
Kế sau đó, hầm Thủ Thiêm (hay còn gọi là đường hầm sông Sài Gòn) tiếp tục được xây dựng, thông xe năm 2011. Công trình này không đơn thuần tạo thêm một hướng lưu thông mới mà còn phá thế cô lập kéo dài nhiều thập niên giữa khu trung tâm với bán đảo Thủ Thiêm, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của khu đông thành phố. Ông Lê Thanh Thước, người dân cố cựu ở bán đảo Thủ Thiêm, chia sẻ: “Những năm 90, chưa chỗ nào cô lập và cách trở như ở đây. Nhà tôi có đi đâu qua bên kia, chỗ tượng đài Trần Hưng Đạo, bến Bạch Đằng hay vô Chợ Rẫy khám bệnh là lên phà từ trưa. Trong túi tôi lúc nào cũng có cây đèn pin để tối còn dò đường về nhà. Chục năm nay nhiều cây cầu mới mọc lên, Thủ Thiêm chỉ còn cách trung tâm có 10 phút đi xe máy làm mọi thứ đổi thay không ngờ”.
Mạng lưới giao thông mở rộng không gian phát triển
Từ những công trình mở đường ban đầu, hàng loạt dự án mới tiếp tục xuất hiện. Cầu Phú Mỹ, Xa lộ Hà Nội hay Cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành-Dầu Giây hình thành đã góp phần mở rộng không gian liên kết giữa thành phố với vùng kinh tế trọng điểm phía nam. Năm 2014, đường Phạm Văn Đồng với dòng xe hối hả lăn bánh sau 6 năm thi công mở ra không gian đô thị mới và kết nối nhu cầu giao thông ở cửa ngõ Đông Bắc thành phố. Đây cũng là tuyến đường kết nối từ sân bay Tân Sơn Nhất qua địa bàn các quận Tân Bình, Gò Vấp, Bình Thạnh, Thủ Đức với khu vực Bình Dương, Đồng Nai.
Tháng 6 năm 2023, tuyến đường vành đai 3, tuyến vành đai đầu tiên kết nối ba địa phương có chiều dài 76 km khởi công xây dựng không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển mà còn tạo ra sự dịch chuyển mạnh mẽ về kinh tế, dân cư và tiềm năng phát triển cho Thành phố Hồ Chí Minh và cả vùng Đông Nam Bộ. Ông Nguyễn Thành Trung, Chỉ huy trưởng gói thầu xây lắp 6 (Tổng Công ty xây dựng Trường Sơn thi công), thuộc Dự án Vành đai 3, cho biết: “Lúc chúng tôi nhận làm hạng mục này, không có con đường nào vô trong khu đất ngập bùn lầy lau sậy. Thế rồi, máy xúc, máy ủi và sự miệt mài của hàng trăm công nhân và kỹ sư đến giờ sau gần 3 năm trời, hầm chui, cầu vượt và hàng km đường nhựa phẳng lì đã hình thành từ đó. Xe cộ cũng bắt đầu lưu thông, nhộn nhịp hẳn. Một công trình vành đai đầu tiên dần hình thành”.
Tiếp tục dòng chảy ấy, các dự án giao thông mới sắp sửa hình thành với quy mô và kinh phí lớn hơn, kết nối các địa phương, lan tỏa nhịp sống và thông thương cho cả vùng. Đó là 4 dự án mở rộng BOT cửa ngõ ra vào thành phố (Dự án mở rộng Quốc lộ 1, mở rộng Quốc lộ 22, nâng cấp trục đường Bắc-Nam, mở rộng Quốc lộ 13); Xây dựng cầu Thủ Thiêm 4, Nhơn Trạch, cầu Cần Giờ, cầu-đường vượt biển Cần Giờ-Vũng Tàu. Cùng với đó, các khu đô thị mới hình thành dọc những trục giao thông lớn, nhiều vùng đất trước đây còn hoang hóa dần trở thành trung tâm công nghiệp, thương mại và dịch vụ sôi động.
Metro số 1 và mục tiêu phát triển đường sắt đô thị
Sau gần hai thập niên chuẩn bị và triển khai, Thành phố Hồ Chí Minh đã chính thức vận hành tuyến Metro số 1 Bến Thành-Suối Tiên, cũng là tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của Thành phố sau gần 20 năm đầu tư xây dựng. Đây không chỉ là một tuyến giao thông mới. Đó là khoảnh khắc Thành phố Hồ Chí Minh bước vào một giai đoạn phát triển vượt bậc. Mỗi ngày, hàng trăm chuyến tàu vận hành liên tục, những đoàn người lần đầu làm quen với việc di chuyển bằng metro. Những khu vực quanh nhà ga cũng bắt đầu xuất hiện các mô hình phát triển đô thị mới. Từ một dự án từng trải qua nhiều khó khăn về vốn, kỹ thuật, thủ tục và giải phóng mặt bằng, metro giờ đây trở thành biểu tượng của khát vọng hiện đại hóa.
Metro được định hướng trở thành trục xương sống của giao thông công cộng. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu có khoảng 200 km metro; đến năm 2035, metro đáp ứng khoảng 35 đến 50% nhu cầu đi lại; và đến năm 2045, đáp ứng khoảng 50 đến 60% nhu cầu đi lại. Thành phố đang hướng đến mục tiêu phát triển mạng lưới metro với tốc độ chưa từng có: 355 km đường sắt đô thị trong 10 năm tới. Các tuyến đang được thúc đẩy gồm metro số 2 đoạn Bến Thành-Tham Lương dài hơn 11 km, tuyến Bến Thành-Cần Giờ dài khoảng 54 km, metro số 2 đoạn Bến Thành-Thủ Thiêm dài 6 km, tuyến đường sắt Thủ Thiêm-Long Thành dài khoảng 48 km nhằm tăng kết nối liên vùng, đặc biệt với sân bay Long Thành. Trong năm nay, thành phố cũng dự kiến khởi công ba tuyến khác gồm tuyến Thành phố mới Bình Dương-Suối Tiên, metro số 6 giai đoạn 1 (sân bay Tân Sơn Nhất-Phú Hữu) dài 22 km và tuyến Thủ Dầu Một-Thành phố Hồ Chí Minh.
Mở đường cho siêu đô thị tương lai
Bước sang giai đoạn phát triển mới, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ giải bài toán giao thông nội đô. Mục tiêu ưu tiên là xây dựng hệ sinh thái hạ tầng cho một siêu đô thị. Hàng loạt dự án chiến lược đang được thúc đẩy như: Dự án vành đai 4, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Mộc Bài, cầu Nhơn Trạch, cầu Cần Giờ, cầu Phú Mỹ 2; các dự án thúc đẩy mạng lưới metro, đường sắt kết nối vùng, đặc biệt là các dự án giao thông trọng điểm nhằm kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với sân bay quốc tế Long Thành. Đặc biệt, việc Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh mới đây thống nhất chủ trương đầu tư đường vượt biển Cần Giờ-Vũng Tàu đã thể hiện tầm nhìn chiến lược dài hạn.
Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho hay, thành phố đang bước vào giai đoạn đặc biệt khi đẩy nhanh tiến độ nhiều công trình hạ tầng giao thông, đô thị quy mô lớn, hiện đại, chưa từng có. Trọng tâm của "chiến dịch" hạ tầng năm 2026 chính là việc triển khai đồng bộ và kết nối vùng theo Quy hoạch Thành phố thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050. Thành phố đặt mục tiêu khởi công khoảng 15 dự án trọng điểm mang tính chiến lược, đặc biệt là những công trình biểu tượng như cầu đường vượt biển Cần Giờ-Vũng Tàu, siêu cảng Cần Giờ. Song song với đó, 12 công trình lớn dự kiến sẽ hoàn thành và đưa vào khai thác như: đường vành đai 3, các nút giao trọng điểm An Phú, Mỹ Thủy, dự án cải tạo môi trường kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên.
Trong tương lai không xa, hạ tầng giao thông không chỉ là những tuyến đường hay cây cầu bê-tông cốt thép. Đó sẽ là nền tảng cho một đô thị thông minh, nơi dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và các mô hình giao thông xanh được ứng dụng sâu rộng để phục vụ người dân tốt hơn, quản trị thông minh và tập trung hơn. Ông Lương Minh Phúc, Nguyên Giám đốc Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình Giao thông Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh: “Chỉ trong vòng chưa đầy 3 tháng toàn bộ hồ sơ thủ tục dự án Vành đai 3 được Thành phố Hồ Chí Minh trình cho Quốc hội cho thấy tính cấp bách của dự án. Lúc này sở, ngành và ban quản lý dự án chỉ có một mục tiêu ưu tiên là phải quyết tâm thực hiện cho được một công trình vành đai có ý nghĩa vì lộ thông thì tài thông nên ai cũng làm việc ngày đêm không nề hà”.
Nửa thế kỷ trước, những chuyến phà ngang sông, những con đường nhỏ hẹp hay những vùng đất còn cách trở từng là hình ảnh quen thuộc của Thành phố Hồ Chí Minh trong những ngày đầu mang tên Bác. Nửa thế kỷ sau, những đoàn metro đã bắt đầu lăn bánh, những tuyến vành đai, cao tốc, cầu vượt sông và các đại công trình hạ tầng tiếp tục mở rộng không gian phát triển cho đô thị lớn nhất cả nước. Giữa hai dấu mốc ấy là hành trình bền bỉ của hàng triệu người dân thành phố, của các thế hệ kỹ sư, công nhân, nhà quy hoạch, nhà quản lý và cả những gia đình chấp nhận nhường đất, thay đổi cuộc sống để mở đường cho tương lai. Mỗi cây cầu được nối dài, mỗi tuyến đường được mở rộng hay mỗi công trình giao thông trọng điểm hình thành không chỉ tạo ra sự kết nối về không gian mà còn phản chiếu khát vọng phát triển không ngừng của một đô thị luôn vận động và đổi mới. Hành trình ấy chưa dừng lại khi Thành phố Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian rộng lớn hơn, yêu cầu kết nối cao hơn và tầm nhìn lớn hơn, hạ tầng giao thông sẽ tiếp tục đóng vai trò là nền móng để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một siêu đô thị hiện đại, đáng sống và có sức cạnh tranh hàng đầu châu Á.
