Trước những ý kiến cho rằng có sự tương đồng giữa một số câu hỏi logic trong đề thi đánh giá năng lực đợt 2 năm nay của ĐH Quốc gia TP.HCM với câu hỏi của các bài thi quốc tế, chiều qua (29.5), ĐH này đã tiến hành rà soát, thẩm định và đánh giá các câu hỏi phần logic trong đề thi, đồng thời thành lập Hội đồng rà soát câu hỏi thi.
Kết luận từ Hội đồng rà soát
Hội đồng rà soát nhận định: "Sự tương đồng về dạng thức logic không phải là căn cứ để kết luận một câu hỏi được dịch hoặc sao chép trực tiếp từ câu hỏi của bài thi khác. Thực tế, trong nhiều kỳ thi chuẩn hóa quốc tế, các câu hỏi cùng dạng logic có thể có cấu trúc suy luận tương tự nhưng khác nhau về ngữ cảnh, dữ kiện và cách triển khai nội dung".
Trên cơ sở đó, ĐH Quốc gia TP.HCM khẳng định chưa ghi nhận căn cứ cho thấy các câu hỏi phần logic trong đề thi đánh giá năng lực đợt 2 năm 2026 là bản dịch nguyên dạng hoặc sao chép trực tiếp từ câu hỏi của các bài thi nước ngoài.
Ranh giới giữa học hỏi và sao chép
Tuy nhiên, vụ việc này đặt ra một câu hỏi rộng hơn và có ý nghĩa lâu dài đối với lĩnh vực khảo thí: đâu là ranh giới giữa học hỏi và sao chép trong quá trình xây dựng đề thi? Khảo thí là một ngôn ngữ chung của thế giới, mang tính quốc tế cao. Những nguyên lý về đo lường, đánh giá năng lực và thiết kế câu hỏi được hình thành, kiểm chứng và phát triển thông qua cộng đồng học thuật toàn cầu.
Việc những người làm khảo thí ở Việt Nam nghiên cứu các kỳ thi như SAT, LSAT hay PISA là điều hoàn toàn bình thường. Nếu không học hỏi từ những thành tựu đã được kiểm chứng của thế giới thì mới là điều đáng lo ngại. Các lý thuyết khảo thí thường khá trừu tượng, do đó, việc nghiên cứu những đề thi đã vận hành thành công là nguồn học liệu quan trọng.
Cấu trúc câu hỏi: "bộ xương" và "da thịt"
Trong những kỳ thi như LSAT, mỗi câu hỏi thường được xây dựng công phu. Phần logic cốt lõi của câu hỏi có thể hình dung như một "bộ xương", còn tên nhân vật, bối cảnh hay câu chuyện bên ngoài chỉ là phần "da thịt". Nếu một câu hỏi được sao chép nguyên vẹn cả bộ xương lẫn da thịt thì vấn đề đã rõ ràng. Nhưng phần lớn tranh luận lại nằm ở vùng trung gian phức tạp hơn, nơi người biên soạn có thể học hỏi cấu trúc tư duy rồi phát triển thành phiên bản mới với dữ liệu và bối cảnh khác.
Trong khoa học và giáo dục, hầu như không ai làm việc từ con số không. Điều quan trọng không phải là ý tưởng ban đầu xuất phát từ đâu, mà là người sử dụng ý tưởng đó đã đóng góp thêm điều gì, phát triển nó đến mức nào và tạo ra giá trị mới ra sao. Khi đánh giá một câu hỏi có phải là sao chép hay không, giới chuyên môn thường xem xét mức độ chuyển hóa, sáng tạo và vai trò của câu hỏi trong toàn bộ hệ thống đánh giá.
Khi ranh giới vai trò trở nên mờ nhạt
Trong thực tế giáo dục, một chuyên gia giỏi thường đồng thời đảm nhận nhiều vai trò: giảng viên, người luyện thi, và cả người xây dựng ngân hàng đề. Khi tham gia luyện thi, họ nghiên cứu các dạng câu hỏi hiệu quả và tạo ra nhiều câu hỏi tương tự để người học luyện tập – đó là công việc chính đáng. Nhưng khi được mời xây dựng ngân hàng đề cho một kỳ thi chính thức, vai trò của họ đã thay đổi.
Họ vẫn cần học hỏi từ các tổ chức khảo thí lớn trên thế giới, nhưng điều cần học là nguyên lý, phương pháp và triết lý đánh giá. Một cơ quan khảo thí cần xây dựng một ngân hàng câu hỏi đủ độc lập để trở thành chuẩn mực của chính mình. Sự khác biệt nằm ở chỗ: nếu thành công của trung tâm luyện thi được đo bằng khả năng giúp học sinh nhận diện và dự đoán dạng câu hỏi, thì thành công của cơ quan khảo thí lại nằm ở khả năng bảo đảm đề thi không thể bị dự đoán trước.
Nếu đề thi trở nên quá dễ đoán, lợi thế sẽ nghiêng về những thí sinh có điều kiện tham gia các khóa luyện thi chuyên biệt, khiến kết quả thi phản ánh mức độ luyện tập nhiều hơn là năng lực thực sự. Đây là điểm đáng suy nghĩ nhất trong toàn bộ cuộc tranh luận.
Cơ hội để hoàn thiện chuẩn mực khảo thí
Vấn đề tranh luận hiện nay là cơ hội để các đơn vị khảo thí nhìn lại quy trình xây dựng ngân hàng câu hỏi. Những quy định rõ ràng hơn về việc tham khảo nguồn quốc tế, tiêu chuẩn đối với người biên soạn, cơ chế phản biện chuyên môn và tính độc lập của ngân hàng đề có thể giúp tránh những tranh luận tương tự trong tương lai.
Khảo thí suy cho cùng là câu chuyện của niềm tin công chúng. Một kỳ thi lớn không được đánh giá bằng việc có hay không có tranh cãi, mà bằng cách những người có thẩm quyền ứng xử trước những tranh cãi ấy. Sự minh bạch, tinh thần cầu thị, quy trình giám sát chặt chẽ và khả năng tự điều chỉnh khi cần thiết mới là nền tảng tạo nên uy tín lâu dài của một tổ chức khảo thí.
Vụ việc hiện nay không chỉ là một tranh cãi về vài câu hỏi cụ thể, mà còn là cơ hội để tiếp tục hoàn thiện các chuẩn mực nghề nghiệp, củng cố niềm tin xã hội và bảo đảm rằng mọi thí sinh đều được đánh giá trong một môi trường công bằng và đáng tin cậy.
