Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng vừa được công bố đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà giáo dục khi đưa ra các cơ chế bảo vệ trẻ em tốt hơn trên mạng xã hội (MXH). Theo đó, tài khoản của trẻ dưới 16 tuổi sẽ không được đăng bài, bình luận, chia sẻ nội dung hay bày tỏ cảm xúc, dù vẫn được phép truy cập và xem nội dung. Các nền tảng cũng phải có giải pháp kỹ thuật để xác định người dùng là trẻ dưới 16 tuổi, phân phối nội dung phù hợp và chủ động ngăn chặn trẻ tiếp cận các nội dung bạo lực, khiêu dâm, cờ bạc, ma túy, tự tử, thử thách nguy hiểm.
Học sinh lo lắng về việc hạn chế tương tác
Nhiều học sinh bày tỏ lo ngại về quy định mới. Đoàn Liêu Gia Phúc, học sinh lớp 9 Trường THCS Vân Đồn (TP.HCM), chia sẻ: “Em khá lo vì có thể khó nhắn tin với bạn bè hay trao đổi bài tập - hoạt động thường diễn ra trên MXH. Nếu bị hạn chế quá thì hơi bất tiện nhưng em nghĩ quy định cũng có mặt tốt là muốn bảo vệ tụi em khỏi các nội dung xấu”.
Nguyễn Hoàng Minh, học sinh lớp 9 cùng trường, cũng cho rằng việc hạn chế “chắc chắn” ảnh hưởng đến quá trình học, và nói thêm nếu bị hạn chế em sẽ “rất khó” liên lạc với bạn bè và chia sẻ hình ảnh, cảm xúc của bản thân. Tuy nhiên, nam sinh này cũng đồng tình một phần với việc hạn chế vì hiện tại có nhiều bạn nhỏ không biết chọn lọc thông tin, dẫn tới những hành vi không chuẩn mực.
Nỗi lo từ sự phụ thuộc vào mạng xã hội
Nỗi lo của học sinh là có cơ sở, bởi nhiều trường phổ thông hiện nay còn phụ thuộc vào các nền tảng như Zalo, Facebook để liên lạc hay tổ chức hoạt động học tập trực tuyến. Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp Trường ĐH RMIT VN, nhận định: “Dù tiện lợi, các nền tảng này lại dễ gây xao nhãng, khó bảo vệ dữ liệu cá nhân và làm mờ ranh giới giữa học tập và giải trí”.
Bà Thắm giải thích rằng hầu hết nền tảng hiện nay vận hành theo mô hình kinh tế chú ý (attention economy), với mục tiêu giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt để tạo doanh thu quảng cáo, thu thập dữ liệu hành vi và dự đoán xu hướng tiêu dùng. Điều này đặc biệt đáng lo với trẻ em vì não bộ còn đang phát triển, khả năng tự kiểm soát và nhận biết sự thao túng của thuật toán còn hạn chế.
Các nền tảng cung cấp nhiều nội dung video ngắn chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và phần thưởng tức thì, khiến não trẻ dần quen với quá trình tiếp nhận thông tin nhanh, liên tục. Đó là lý do khi quay lại nghe giảng hoặc làm bài tập dài, trẻ dễ cảm thấy chán, khó duy trì chú ý lâu và giảm kiên nhẫn với việc học.
Cần tách bạch không gian học tập và giải trí
Từ những hệ lụy trên, tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm đề xuất các trường ưu tiên đầu tư các nền tảng học tập số chuyên biệt, nơi việc học không phải cạnh tranh trực tiếp với thuật toán giải trí để giành sự chú ý của trẻ. Bà nhấn mạnh: “Tùy nhu cầu, nguồn lực, nhà trường có thể lựa chọn các phiên bản miễn phí hoặc cân nhắc các gói trả phí. Quan trọng hơn, cần phân định rõ mục đích sử dụng: MXH có thể phục vụ liên lạc nhanh trong khi hoạt động học tập nên được tổ chức trên những kênh ít bị chi phối bởi nội dung giải trí và thuật toán đề xuất. Dự thảo sửa đổi mới là cơ hội để nhà trường bớt phụ thuộc vào các MXH”.
Ông Bùi Lê Chí Bảo, sáng lập và điều hành Công ty TNHH Công nghệ giáo dục Selfomy, cũng đồng tình và nhìn nhận nhiều trường giao phó những hoạt động cốt lõi như giao bài, chấm bài, thông báo, trao đổi vào những sản phẩm giải trí thương mại vốn không được thiết kế chuyên biệt cho giáo dục. Ông ví von: “Đặt việc học vào môi trường này đồng nghĩa chúng ta đang bắt các em học trong một căn phòng đầy tiếng ồn”.
Ông Bảo cho rằng dự thảo sửa đổi là cơ hội để giáo dục thoát khỏi lệ thuộc vào MXH, tìm đến các hệ thống quản lý học tập (LMS) để tách bạch không gian học tập và giải trí. Đây là nơi mọi tương tác học tập diễn ra trong một môi trường không có những bản tin, thuật toán và kiểm soát quyền riêng tư của trẻ. Đây cũng là nơi giáo viên có thể hạn chế việc lẫn lộn công-tư trên MXH, như việc vẫn phải thấy và trả lời tin nhắn từ phụ huynh, học sinh sau giờ làm.
Nhiều lợi ích khi tăng cường quản lý
Dưới góc độ kỹ thuật, ông Bùi Lê Chí Bảo nhận định nếu dự thảo được thông qua, có 2 viễn cảnh có thể xảy ra. Thứ nhất là MXH yêu cầu người dùng phải xác thực giấy tờ tùy thân nhằm xác định độ tuổi, từ đó cung cấp cơ chế phù hợp. Tuy nhiên, điều này có thể gặp rào cản pháp lý từ VN, và thực tế nhiều nước trên thế giới lẫn trong khu vực không ràng buộc định danh giấy tờ tùy thân khi đăng ký tài khoản MXH. Thứ hai là thông qua hành vi sử dụng, nội dung theo dõi mà thuật toán học máy sẽ dự đoán và hạn chế những tài khoản chưa đủ tuổi, đồng thời liên tục nhắc nhở người dùng khai báo trung thực và yêu cầu tài khoản của con liên kết với của ba mẹ. Đây chính là biện pháp một số MXH đang áp dụng.
Ông Bảo cho rằng việc hạn chế chứ không cấm trẻ dùng MXH là “hợp lý”, bởi “càng cấm thì càng lách” - trẻ có thể mượn tài khoản, khai gian tuổi... và khi đó phụ huynh và nhà trường sẽ hoàn toàn mất khả năng giám sát trẻ. Cách tiếp cận được dùng song không được tương tác giúp cắt “guồng quay” khiến trẻ phải liên tục kiểm tra ai thích, ai bình luận mà không tước đi giá trị tích cực của MXH là kênh tiếp cận thông tin, học liệu, kết nối. “Trẻ vẫn xem được, học được, cập nhật được thế giới”, ông Bảo nói.
Chung quan điểm, tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành tâm lý học Trường ĐH RMIT VN, nhận định phương án hạn chế có thể giúp bảo vệ trẻ dễ bị tổn thương khỏi nguy cơ bị lợi dụng. “An toàn của trẻ là điều ích lợi nhất, bởi nếu không để lại dấu chân số thì các em ít trở thành mục tiêu của những “kẻ săn mồi” trên mạng, dù là để dụ dỗ tình dục, lừa đảo tài chính hay cực đoan hóa”, ông Ingram nhận định.
Vì sao chọn mốc dưới 16 tuổi?
Theo các chuyên gia, những vấn đề sức khỏe tâm thần thường biểu hiện rõ nhất trong giai đoạn tiền dậy thì (9-12 tuổi) và đầu dậy thì (13-15 tuổi), tức chủ yếu ở độ tuổi tiểu học và THCS. Do đó, dự thảo sửa đổi nhắm tới mốc dưới 16 tuổi giúp hạn chế các nguy cơ cao nhất. Đây cũng là lứa tuổi vùng não giúp tập trung, suy nghĩ và ra quyết định chưa phát triển đầy đủ nên khó có thể cưỡng lại những kích thích sản sinh từ thuật toán của MXH.
Úc là quốc gia đầu tiên trên thế giới cấm trẻ dưới 16 dùng MXH, bắt đầu từ cuối năm 2025, trong khi Indonesia là nước Đông Nam Á đầu tiên áp dụng quy định tương tự từ cuối tháng 3 năm nay. Tại châu Âu, Pháp hồi cuối tháng 7 thông qua dự luật cấm trẻ dưới 15 tuổi dùng MXH, là quốc gia đầu tiên thuộc Liên minh châu Âu đưa ra biện pháp này. Quyết định có hiệu lực từ đầu tháng 9 tới. Bên cạnh đó, những nước như Na Uy, Áo, Đan Mạch, Đức, Hy Lạp, Anh, UAE, Malaysia... cũng chuẩn bị cấm trẻ dùng MXH, hay đang trong quá trình tham vấn, xây dựng chính sách hoặc chờ thông qua để sớm hiện thực hóa mong muốn này.
