Nỗi đau tảo hôn vùng cao: Giấc mơ dang dở của học trò nghèo
Một cuộc điện thoại từ đồng nghiệp ở miền xuôi khiến tôi lặng người đi vài giây. Anh ấy không tò mò, chỉ thật sự ngạc nhiên khi nghe tin học sinh bậc THCS lấy vợ, lấy chồng – điều mà ở nơi anh sống, gần như chỉ là chuyện xa xôi trên bản tin thời sự. Nhưng với chúng tôi, những giáo viên từng công tác ở vùng cao xứ Nghệ, đặc biệt là các xã có đông đồng bào Mông sinh sống, đó lại là một nỗi lo có thật, nhức nhối và dai dẳng.
Những mùa xuân thấp thỏm và nỗi lo mất học sinh
Tôi biết anh bạn vừa đọc được thông tin về hai học sinh THCS trên địa bàn chúng tôi mới kết hôn, nên chỉ biết ngậm ngùi trả lời: "Đời sống người dân ở đây còn vất vả, tình trạng lấy vợ lấy chồng sớm vẫn xảy ra. Nếu không đến nhà vận động các em, rất dễ mất học sinh." Nói xong, lòng tôi nặng trĩu. Ngày hội ném pao ngày Tết là dịp trai gái người Mông nên duyên vợ chồng, nhưng đằng sau vẻ đẹp ấy là bao nỗi nhọc nhằn.
Từng có những năm tháng gắn bó với học sinh vùng cao ở huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An, tôi hiểu rõ: sau Tết Nguyên đán không chỉ là niềm vui sum họp, mà còn là khoảng thời gian thấp thỏm nhất trong năm. Đây là lúc học sinh dễ bỏ học nhất, và những đám cưới sớm âm thầm diễn ra trong các bản. Có em nghỉ vài ngày rồi quay lại lớp, má còn ửng đỏ vì rượu cưới. Có em nghỉ một tuần, hai tuần rồi bặt vô âm tín. Mỗi lần nghe bạn bè thì thầm: "Nó lấy chồng rồi thầy ạ", lòng tôi lại thắt lại.
Những số phận cụ thể và ước mơ dang dở
Tôi nhớ như in năm 2007, năm đầu tiên ra trường, khi chủ nhiệm lớp 7. Các em học trò nhỏ xíu, tóc vương mùi khói bếp, nói tiếng phổ thông chưa sõi. Thế mà chỉ sau một cái Tết, các em báo tin: "Thầy ơi, bạn Và Y.C lấy chồng rồi." Tôi hớt ha hớt hải chạy vào bản, qua con đường dốc đá lổn nhổn, gió hun hút. Đến nơi, thấy Y.C ngồi nép bên hiên nhà gỗ, mắt cúi gằm. Em ngại ngùng cười, lí nhí hứa: "Thầy ơi, em vẫn đi học. Em học hết cấp 2 rồi mới ở nhà." Nhưng chỉ được vài tuần, em nghỉ học hẳn. Cô học sinh bé bỏng ngày nào giờ đã là vợ người ta, rồi chẳng bao lâu sau làm mẹ. Tôi đứng trước căn nhà gỗ, nhìn khói bếp bay lên, nước mắt cứ thế rơi. Vai em còn chưa đủ lớn để gánh sách vở, sao đã phải gánh trách nhiệm gia đình?
Tảo hôn – hai chữ nghe khô khốc, nhưng phía sau là những số phận cụ thể, những ước mơ dang dở. Trước đây, ở nhiều xã vùng cao, chuyện học sinh lấy vợ, lấy chồng sớm không phải hiếm. Mỗi năm, một trường THCS có vài ba em nghỉ học vì cưới xin đã được xem là "đỡ". Có năm nhiều hơn, thầy cô chỉ biết nhìn nhau thở dài.
Nguyên nhân sâu xa và hậu quả nặng nề
Nguyên nhân thì nhiều:
- Phong tục tập quán lâu đời: Ở một số nơi, con gái mười ba, mười bốn tuổi đã được coi là "đến tuổi". Con trai mười lăm, mười sáu tuổi nghĩ mình đủ trưởng thành để dựng vợ gả chồng.
- Cái nghèo đeo bám: Khi cái bụng chưa no, cái áo chưa ấm, chuyện học hành dễ bị đặt xuống sau. Có gia đình nghĩ đơn giản: "Con gái lớn rồi, gả đi bớt một miệng ăn." Có em trai nghĩ: "Lấy vợ sớm để có người làm nương, làm rẫy."
- Sự thiếu hiểu biết về pháp luật và hệ lụy của tảo hôn.
Dù lý do là gì, hậu quả vẫn luôn nặng nề. Những cô bé, cậu bé đang tuổi ăn, tuổi học phải gồng mình làm cha, làm mẹ. Cơ thể chưa phát triển hoàn thiện, tâm lý chưa trưởng thành, các em phải đối diện với áp lực sinh con, nuôi con, mưu sinh. Bao ước mơ làm cô giáo, làm bộ đội, làm cán bộ xã khép lại từ khi còn chưa kịp mở ra.
Nỗ lực ngăn chặn và hy vọng về sự thay đổi
Những năm gần đây, chính quyền địa phương và nhà trường đã quyết liệt vào cuộc. Cán bộ, giáo viên đến từng nhà vận động. Các buổi sinh hoạt chuyên đề, họp phụ huynh nhấn mạnh tác hại của tảo hôn. Nhiều trường hợp được ngăn chặn kịp thời, tình trạng này đã giảm so với trước. Nhưng nói hết thì chưa. Chỉ cần một mùa xuân lơ là, một gia đình thiếu hiểu biết, một cuộc rủ rê bồng bột của tuổi mới lớn, là lại có thêm học sinh rời lớp học.
Tôi luôn nghĩ, trách nhiệm này không thể để nhà trường gánh một mình. Thầy cô có thể vận động, thuyết phục, nhưng nếu cha mẹ không thay đổi nhận thức, nếu cộng đồng chưa coi việc cho con đi học là con đường thoát nghèo bền vững, mọi nỗ lực sẽ mong manh. Cần sự vào cuộc quyết liệt hơn của cả hệ thống chính trị, các tổ chức đoàn thể, già làng, trưởng bản – những người có tiếng nói quan trọng. Cần chính sách hỗ trợ thiết thực để gia đình thấy rằng cho con học tiếp không phải "mất người làm", mà là đầu tư cho tương lai.
Quan trọng hơn, cần gieo vào lòng các em một ước mơ đủ lớn. Khi một cô bé tin mình có thể trở thành y sĩ của bản, khi một cậu bé tin mình có thể làm cán bộ xã, làm thầy giáo quay về dạy chính bản làng mình – lúc đó, các em sẽ có lý do để nói "không" với đám cưới sớm.
Niềm tin từ những đốm lửa nhỏ
Mỗi lần nghe tin đâu đó lại có hai học sinh THCS cưới nhau, tim tôi lại nhói lên. Tôi không trách các em, vì ở tuổi ấy, các em chưa đủ hiểu để lường hết tương lai. Tôi cũng không muốn chỉ trích phụ huynh, bởi phía sau họ là cả một vòng luẩn quẩn của đói nghèo và tập quán. Nhưng tôi thực sự không muốn nhìn thêm cảnh học sinh 13, 14 tuổi còng lưng nuôi con, "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" trên nương rẫy. Không muốn thấy đôi bàn tay từng cầm bút giờ chỉ quen cầm cuốc, ánh mắt từng sáng lên khi giải toán giờ chỉ còn mệt mỏi vì cơm áo.
Có người hỏi: "Liệu bao giờ tình trạng này mới chấm dứt hẳn?" Tôi không dám trả lời chắc chắn. Nhưng tôi tin, từng sự thay đổi nhỏ hôm nay sẽ góp phần tạo nên khác biệt ngày mai. Mỗi em học sinh được giữ lại lớp học sau Tết là một hy vọng được níu giữ. Mỗi gia đình thay đổi suy nghĩ là một cánh cửa tương lai mở ra.
Tảo hôn – nỗi lo ấy vẫn còn đó, nhưng tôi không cho phép mình tuyệt vọng. Bởi tôi đã từng thấy những cô bé vùng cao vượt qua định kiến, học hết phổ thông, rồi trở thành cán bộ xã, giáo viên quay về dạy chính bản làng mình. Tôi đã từng thấy những cậu bé từng suýt bỏ học vì cưới vợ sớm, sau khi được vận động đã quay lại trường, rồi thi đỗ vào trường nghề. Những câu chuyện ấy như những đốm lửa nhỏ giữa núi rừng, không rực rỡ nhưng đủ sưởi ấm niềm tin.
Và vì thế, mỗi độ xuân về, dù lòng còn thấp thỏm, tôi vẫn tự nhủ: Chỉ cần còn một em ở lại lớp học, chúng tôi vẫn còn lý do để bước tiếp. Để một ngày nào đó, khi có ai đó gọi điện hỏi: "Trên đó còn tảo hôn không?", tôi có thể mỉm cười mà trả lời: "Không còn nữa."
Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả!
