Người trẻ Việt định nghĩa lại nghề nghiệp: Từ đại học đến đa dạng lối đi
Trước đây, con đường sự nghiệp của nhiều người trẻ Việt Nam thường được hình dung khá rõ ràng và thẳng tắp: học phổ thông, thi đại học, tốt nghiệp rồi tìm kiếm một công việc ổn định với mức lương cố định. Tuy nhiên, hiện nay bức tranh ấy đang dần thay đổi một cách mạnh mẽ và đa dạng hơn bao giờ hết. Không ít người trẻ đang chọn nghề theo những lối đi khác biệt: học nghề ngắn hạn, tự học qua internet, làm nghề tự do hoặc khởi sự kinh doanh từ chính sở thích cá nhân. Theo các chuyên gia, sự dịch chuyển quan trọng này cho thấy một thế hệ mới đang tích cực định nghĩa lại khái niệm nghề nghiệp và thành công theo cách riêng của mình.
Chọn nghề: Nhiều lối đi thay vì lối mòn truyền thống
Nguyễn Ngọc Anh (25 tuổi, ngụ phường Tăng Nhơn Phú, TP.HCM) từng là sinh viên Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM với tương lai được vẽ sẵn trong ngành tài chính. Sau một thời gian học tập, Ngọc Anh đã quyết định rẽ hướng sang kinh doanh lĩnh vực làm đẹp, một lựa chọn hoàn toàn khác biệt. "Ban đầu tôi chỉ tranh thủ thời gian rảnh để phụ giúp tiệm làm đẹp gần nhà. Làm dần thì tôi thật sự cảm thấy yêu thích công việc này. Sau đó tôi quyết định dừng việc học đại học để theo đuổi nghề làm đẹp chuyên nghiệp. Đến nay đã gần 4 năm tôi gắn bó với công việc này", Ngọc Anh chia sẻ một cách đầy tự tin về quyết định của mình.
Câu chuyện của Ngọc Anh không còn là trường hợp cá biệt trong xã hội hiện đại. Nhiều người trẻ Việt Nam ngày nay không còn xem đại học là con đường duy nhất để lập nghiệp và xây dựng sự nghiệp. Thay vào đó, họ cân nhắc những lựa chọn khác phù hợp hơn với năng lực cá nhân, sở thích và mục tiêu cụ thể của bản thân.
Trần Minh Khôi (19 tuổi, ngụ xã Hiệp Phước, TP.HCM) sau khi tốt nghiệp THPT đã quyết định không thi đại học mà đăng ký ngay khóa học điện lạnh kéo dài 6 tháng tại một trung tâm đào tạo nghề uy tín. "Em muốn ra nghề sớm để có thu nhập ổn định và tích lũy kinh nghiệm thực tế ngay từ đầu. Nếu sau này thấy cần thiết, em vẫn có thể học thêm các chương trình nâng cao. Với em, điều quan trọng không phải là bằng cấp mà là kỹ năng thực tế và khả năng kiếm sống độc lập", Khôi giải thích về lựa chọn của mình.
Bà Đỗ Thị Nguyên Hương, phụ trách tuyển dụng tại Công ty TNHH Kiến trúc xây dựng Trịnh Quang (phường Thới An, TP.HCM), cho rằng sự thay đổi trong lựa chọn nghề nghiệp của người trẻ phản ánh những biến chuyển lớn của thị trường lao động hiện đại. "Trước đây, nhiều người mặc định chọn nghề đồng nghĩa với việc chọn một ngành đại học cụ thể nhưng hiện nay, tư duy đó đang dần thay đổi. Người trẻ có xu hướng tìm kiếm những con đường linh hoạt hơn, có thể học nghề trực tiếp, học trực tuyến hoặc tham gia các dự án thực tế để tích lũy kỹ năng ngay từ sớm", bà Hương phân tích.
Cũng theo bà Hương, người trẻ ngày càng chủ động trong việc thiết kế sự nghiệp của bản thân thay vì thụ động đi theo lộ trình có sẵn. Chọn nghề không còn là chọn một lối đi cố định, mà là chọn cách sống phù hợp với bản thân và nhu cầu thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng.
Từ "nghề tay trái" thành "nghề chính" ổn định
Chuyên gia tư vấn hướng nghiệp Nguyễn Vũ Phương Oanh (Trung tâm tâm lý ứng dụng và định hướng nghề nghiệp Compass Career Center, TP.HCM) cho biết: "Qua khảo sát của trung tâm, tỷ lệ học sinh sau THPT chọn học nghề hoặc tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn đang tăng lên đáng kể, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật, dịch vụ, thương mại điện tử và sáng tạo nội dung. Đây là xu hướng tích cực cho thấy sự thay đổi trong nhận thức về giáo dục nghề nghiệp".
Theo bà Oanh, nhiều người trẻ hiện nay có thể tự học các kỹ năng chuyên môn như thiết kế đồ họa, quay dựng video, viết lách, nấu ăn… thông qua các nền tảng trực tuyến phong phú. Khi kỹ năng được trau dồi đủ tốt và có thị trường đón nhận, những công việc từng được xem là "nghề tay trái" hoàn toàn có thể trở thành nguồn thu nhập chính ổn định.
"Trước đây, nghề phụ thường bị xem là tạm bợ và không bền vững, nhưng trong bối cảnh kinh tế sáng tạo phát triển mạnh mẽ, không ít người trẻ đã bắt đầu sự nghiệp từ chính những kỹ năng này và xây dựng được thu nhập ổn định", bà Oanh nhấn mạnh.
Đặng Lê Hữu Khang (24 tuổi, ngụ phường Tân Tạo, TP.HCM) là một điển hình sống động cho xu hướng này. Khang từng theo học ngành quản trị kinh doanh tại một trường đại học ở quận Bình Thạnh cũ, nhưng lại được nhiều người biết đến nhờ kênh YouTube hướng dẫn sửa chữa máy tính chuyên nghiệp, thứ từng chỉ là sở thích cá nhân của anh. "Lúc đầu bố mẹ phản đối khá mạnh vì nghĩ công việc này không ổn định và không có tương lai. Nhưng khi thấy tôi có thu nhập đều đặn từ kênh YouTube và cộng đồng người xem ngày càng đông đảo, gia đình dần thay đổi suy nghĩ và ủng hộ quyết định của tôi", Khang kể lại hành trình của mình.
Ông Trần Hữu Miên, phụ trách nhân sự tại Công ty TNHH Việt Nam Mayer (TP.HCM), cho rằng thế hệ trẻ ngày nay đang định nghĩa lại khái niệm "ổn định" trong nghề nghiệp theo cách hoàn toàn mới. "Với thế hệ trước, ổn định thường gắn với một công việc lâu dài tại một công ty, lương tháng cố định và ít thay đổi. Nhưng với nhiều người trẻ ngày nay, ổn định lại nằm ở năng lực cá nhân, khả năng thích ứng nhanh, học hỏi liên tục và làm được nhiều việc khác nhau trong nhiều môi trường", ông Miên nhận xét.
Theo ông Miên, trong bối cảnh nền kinh tế số và mô hình lao động tự do phát triển mạnh mẽ, một người có thể làm nhiều công việc cùng lúc hoặc chuyển đổi nghề nghiệp một cách linh hoạt. Điều quan trọng nhất là họ có kỹ năng thực tế và sự chủ động cần thiết để thích nghi với thị trường lao động luôn biến động.
Cần trang bị gì khi chọn con đường "phi đại học"?
Theo anh Lê Phi Hùng, nghiên cứu sinh ngành thống kê và khoa học dữ liệu tại Đại học Johns Hopkins (Mỹ), xu hướng đa dạng hóa con đường sự nghiệp không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà còn phổ biến trên toàn thế giới. "Hiện nay, nhiều người trẻ theo đuổi mô hình 'multi-career path', tức là có nhiều hướng nghề nghiệp song song và bổ trợ cho nhau. Một người có thể làm công việc tự do ban ngày, dạy trực tuyến buổi tối, hoặc kinh doanh nhỏ vào cuối tuần. Điều này cho thấy khái niệm nghề nghiệp đang ngày càng trở nên linh hoạt và đa chiều", anh Hùng phân tích.
Theo anh Hùng, thay vì gắn bó với một công việc duy nhất suốt đời, nhiều người trẻ chọn xây dựng nhiều nguồn thu nhập khác nhau và không ngừng nâng cấp kỹ năng để thích ứng với thị trường. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng đưa ra khuyến cáo quan trọng: việc chọn con đường khác với lộ trình đại học truyền thống đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tư duy chiến lược.
Bà Nguyễn Vũ Phương Oanh khuyến nghị người trẻ cần tìm hiểu kỹ thông tin trước khi quyết định rẽ hướng sự nghiệp. "Nếu lựa chọn học nghề, nên ưu tiên những cơ sở đào tạo uy tín và có liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp để tăng cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp. Trong trường hợp theo đuổi nghề tự do hoặc sáng tạo nội dung, người trẻ nên bắt đầu bằng những dự án nhỏ để kiểm chứng năng lực của bản thân, đồng thời xây dựng kế hoạch tài chính rõ ràng vì thu nhập có thể không ổn định trong giai đoạn đầu. Ngoài ra, việc tìm kiếm người hướng dẫn, những người đi trước trong nghề… cũng được xem là cách hiệu quả giúp rút ngắn thời gian học hỏi và tránh những sai lầm phổ biến", bà Oanh đưa ra lời khuyên chi tiết.
Theo bà Oanh, sự thay đổi trong cách chọn nghề của người trẻ cũng đặt ra yêu cầu thích ứng từ phía gia đình và hệ thống giáo dục. "Phụ huynh và nhà trường cũng cần đổi mới tư duy hướng nghiệp cho phù hợp với thời đại. Nhiều phụ huynh vẫn nghĩ học đại học mới là học thật và có giá trị. Họ chưa quen với việc con mình theo đuổi nghề sáng tạo, học nghề ngắn hạn hay làm việc tự do. Điều quan trọng không phải con học ngành gì, mà là có thực sự yêu thích, phù hợp và theo đuổi đến cùng hay không? Nhà trường cũng cần thay đổi cách hướng nghiệp, thay vì áp đặt nghề nghiệp theo điểm số, cần tạo nhiều cơ hội cho học sinh trải nghiệm nghề nghiệp từ sớm để các em hiểu rõ hơn về thị trường lao động thực tế", bà Oanh nhấn mạnh.
Anh Lê Phi Hùng chia sẻ thêm: "Đại học vẫn là một lựa chọn giá trị và quan trọng trong nhiều lĩnh vực, nhưng không còn là lựa chọn duy nhất cho mọi người. Khi tư duy hướng nghiệp thay đổi, toàn xã hội cũng cần mở rộng cách nhìn về thành công và nghề nghiệp bền vững trong thời đại mới". Sự dịch chuyển trong cách chọn nghề của người trẻ Việt không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn phản ánh sự biến đổi sâu sắc của thị trường lao động và xã hội trong kỷ nguyên số.
