AI Làm Biến Đổi Cấu Trúc Nghề Nghiệp và Thị Trường Việc Làm Toàn Cầu
GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước ngành công nghệ thông tin, hiện là cố vấn cao cấp công nghệ thông tin, thành viên Hội đồng Khoa học và đào tạo Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn, khẳng định sự xuất hiện và phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc nghề nghiệp và việc làm trên phạm vi toàn cầu. Các trường đại học hiện nay có xu hướng đào tạo liên ngành, xuyên ngành và liên trường nhằm tăng cường cơ hội tiếp cận việc làm cho sinh viên sau khi tốt nghiệp.
Những Nghề Sẽ Biến Mất và Thay Đổi
Theo phân tích dựa trên xu hướng công nghệ, báo cáo từ các hãng công nghệ lớn và quy luật lịch sử của các cuộc cách mạng công nghiệp, AI khiến nhiều nghề nghiệp sẽ biến mất hoặc suy giảm mạnh mẽ. Điều này không phải vì chúng không còn cần thiết, mà bởi AI có khả năng thực hiện công việc nhanh hơn, chi phí thấp hơn và ổn định hơn. Các nghề điển hình bao gồm:
- Lập trình viên viết code lặp lại
- Nhân viên nhập liệu
- Nhân viên chăm sóc khách hàng
- Dịch thuật cơ bản
- Một phần của nghề giáo viên truyền thống
Đồng thời, những nghề không biến mất nhưng sẽ thay đổi hoàn toàn, chiếm nhóm lớn nhất, gồm bác sĩ, giáo viên và luật sư. GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm giải thích rằng AI hỗ trợ đọc phim y tế và chẩn đoán, nhưng bệnh nhân vẫn cần sự tương tác của con người, do đó bác sĩ sẽ trở thành bác sĩ kết hợp với chuyên gia AI về sức khỏe. Giáo viên không còn đơn thuần là người giảng bài mà chuyển thành người truyền cảm hứng và phát triển tư duy. Luật sư sẽ tập trung vào các công việc mà AI không thể thay thế, như tranh luận và xây dựng chiến lược pháp lý.
Những Nghề Tăng Giá Trị và Nghề Mới Xuất Hiện
Ông Kiếm nhận định những nghề sẽ tăng giá trị mạnh mẽ nhất trong tương lai bao gồm:
- Kiến trúc sư hệ thống AI - được coi là nghề quyền lực nhất, không phải người dùng AI mà là người thiết kế hệ thống AI.
- Người kết hợp AI với các lĩnh vực khác, ví dụ AI + y học, AI + giáo dục, AI + kinh tế, tạo nên nhóm tinh hoa mới.
- Nhà sáng tạo, vì AI không triệt tiêu sáng tạo mà làm tăng sức mạnh sáng tạo, giúp những người có trí tưởng tượng và tư duy độc đáo phát triển mạnh.
- Nhà tâm lý và nhà phát triển con người cũng sẽ tăng giá trị đáng kể.
Bên cạnh đó, nhiều nghề hoàn toàn mới dự kiến sẽ xuất hiện trong vòng 10 năm tới, chẳng hạn như huấn luyện viên AI cá nhân, kiến trúc sư nhân cách AI, nhà đạo đức học AI và người quản lý đội ngũ AI.
Tác Động Của AI Đến Kỹ Năng và Tiêu Chí Tuyển Dụng
Ông Trần Anh Tuấn, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, nhận định thị trường lao động đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của AI, chuyển từ tăng trưởng số lượng sang chất lượng. Các nghiên cứu khoa học dự báo đến năm 2030, khoảng 40-70% công việc có thể bị ảnh hưởng, đòi hỏi người lao động phải nâng cao kỹ năng số, tư duy sáng tạo và khả năng cộng tác với AI để tồn tại.
Bà Võ Thị Bích Thủy, Giám đốc Dịch vụ Tuyển dụng nhân sự cấp cao miền Nam, Manpower Việt Nam, cho rằng AI tác động trực tiếp lên các nhóm kỹ năng cấu thành công việc. Theo khảo sát tại thị trường Việt Nam đầu năm 2026, top 3 kỹ năng bị AI thay thế nhiều nhất gồm: kỹ năng liên quan đến ý tưởng và sáng tạo, giải quyết vấn đề và đào tạo. Các kỹ năng khác như chăm sóc khách hàng, quản lý dự án và tư duy chiến lược cũng chịu ảnh hưởng ngày càng nhiều.
Tuy nhiên, bà Thủy nhấn mạnh rằng hiểu biết về AI hiện vẫn còn mơ hồ, và thị trường sẽ yêu cầu các năng lực rõ ràng hơn như kỹ năng tạo câu lệnh (prompting), tư duy phản biện để đánh giá đầu ra của AI, khả năng vận hành AI có đạo đức và tư duy làm chủ AI. Bà cũng lưu ý rằng kỹ năng mềm như giao tiếp, hợp tác và trí tuệ cảm xúc vẫn không thể thay thế bởi AI.
Bà Đặng Thị Phương Loan, Giám đốc thu hút nhân tài Công ty cổ phần MISA, cho biết AI đang làm thay đổi phương thức làm việc, tự động hóa các tác vụ lặp lại và mở ra cơ hội phát triển kỹ năng sáng tạo. Nhu cầu tuyển dụng hiện nay ưu tiên ứng viên có khả năng sử dụng thành thạo công cụ số và AI, cùng với kỹ năng làm việc nhóm và tư duy linh hoạt.
Bà Nguyễn Thị Mỹ Hậu, Trưởng phòng Nhân sự Siêu Việt Group, Vieclam24h, nhận định AI tác động theo hướng tái cấu trúc việc làm nhiều hơn là xóa sổ ngành nghề. Doanh nghiệp đang giảm nhu cầu với các vị trí thuần thao tác và tăng yêu cầu về tư duy chiến lược, khả năng kiểm soát AI và năng lực sáng tạo.
Dự Báo Kỹ Năng Tăng Trưởng và Tầm Quan Trọng Của Học Tập
Theo báo cáo của ManpowerGroup và LinkedIn, 40% người lao động toàn cầu hiện sử dụng AI thường xuyên, và 70% kỹ năng cần thiết vào năm 2015 sẽ thay đổi vào năm 2030. Báo cáo Future of Jobs 2025 từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo top 3 nhóm kỹ năng tăng trưởng nhanh nhất từ nay đến 2030 là AI và dữ liệu lớn, mạng và an ninh mạng, cùng sự hiểu biết về công cụ công nghệ.
GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm khẳng định nghề quan trọng nhất của tương lai là "người biết học". Trong thời đại AI, khả năng học hỏi trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, vì AI có thể cung cấp kiến thức nhanh chóng, nhưng lợi thế nằm ở việc biết đặt câu hỏi đúng và đánh giá thông tin. Ông nhấn mạnh rằng khả năng học sẽ quyết định cơ hội nghề nghiệp trong một thế giới mà nghề nghiệp có thể sinh ra và biến mất chỉ trong vài năm.
