Bên lề Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 diễn ra tại Hà Nội, các chuyên gia trong nước và quốc tế nhận định trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra nhiều cơ hội cho thị trường lao động Việt Nam hơn là thách thức. Sự kiện quy tụ các chính trị gia và chuyên gia hàng đầu thảo luận về các vấn đề quan trọng của ASEAN, trong đó AI là chủ đề nóng nhờ tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực, bao gồm nguồn nhân lực.
Cơ hội lớn hơn thách thức
Tiến sĩ Mehdi Snene, Cố vấn Cấp cao cho Đặc phái viên của Tổng thư ký Liên hợp quốc về Công nghệ số và Công nghệ mới nổi, chia sẻ: "Việt Nam có ngành công nghệ thông tin quy mô lớn và lĩnh vực công nghiệp đang phát triển mạnh. AI sẽ thúc đẩy sự tăng tốc của những lĩnh vực này hơn là gây tác động tiêu cực. Trong một năm tới, AI sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn là làm mất đi cơ hội."
Tiến sĩ Snene cho biết, với sự xuất hiện của AI, mọi thứ thay đổi rất nhanh. Một nghiên cứu về tác động của AI đối với lực lượng lao động trong lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) dự báo rằng sự phát triển của lập trình bằng AI có thể làm thay đổi cơ cấu lao động. "Các công ty không còn tuyển nhiều lập trình viên như trước mà đang tuyển những người có khả năng bảo trì và quản lý mã nguồn do AI tạo ra," ông nói. Ông nhấn mạnh đây là sự thay đổi về cơ cấu kỹ năng và nhu cầu thị trường, không phải là sự giảm sút về số lượng việc làm.
Bà Leonie Mader, chuyên gia AI từ Quỹ KAS (Đức), nhận định thị trường lao động Việt Nam đang thay đổi khi đất nước bước vào quá trình già hóa dân số. AI có cơ hội thay thế một số công việc trong tương lai, và đó có thể là cơ hội. Bà cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội ứng dụng AI hiệu quả, đặc biệt trong phát triển nguồn lao động phù hợp với thực tế mới.
Ông Nguyễn Ánh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu Tổng hợp và Hội nhập Quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết Việt Nam có lợi thế của "người đi sau" khi tiếp cận trực tiếp công nghệ mới mà không chịu nhiều chi phí chuyển đổi. Việt Nam đang tích cực xây dựng khung chính sách cho AI, và việc xây dựng luật AI là rất quan trọng khi trên thế giới mới chỉ có một số quốc gia có khung pháp lý riêng.
Giáo sư Yves Tiberghien, Đại học British Columbia (Canada), nhận định thách thức toàn cầu là chưa có bộ quy tắc và hàng rào bảo vệ hiệu quả để đảm bảo AI phục vụ lợi ích nhân loại. Điều này rất quan trọng để đảm bảo lợi ích từ AI được chia sẻ rộng rãi và không làm gián đoạn phát triển của các quốc gia.
Kỹ năng thiết yếu của người lao động trong kỷ nguyên AI
Theo Tiến sĩ Snene, nhóm chịu tác động nhiều nhất là lao động trí óc như nhà phân tích tài chính, luật sư mới vào nghề hoặc những người làm công việc lặp lại. Những quy trình xử lý dữ liệu trên Excel hay công việc thủ tục có thể được AI đảm nhiệm. "Chúng ta cần nhiều người hơn có khả năng tư duy phân tích, tư duy phản biện và đổi mới sáng tạo, những lĩnh vực mà AI chưa thể cạnh tranh với con người. Cần chuyển từ đào tạo sinh viên có khả năng lặp lại quy trình sang đào tạo người có khả năng tạo ra quy trình mới," ông nhấn mạnh.
Một số công việc sẽ bị tự động hóa, như tổng đài hỗ trợ khách hàng, nơi AI có thể thay thế hoàn toàn với ít sự giám sát. Người lao động cần chủ động nâng cao kỹ năng, doanh nghiệp cần đầu tư đào tạo phù hợp. "Kỹ năng thiết yếu mà AI không thể thay thế là sự đồng cảm, tư duy phản biện, khả năng phân tích tình huống, thấu hiểu cảm xúc con người và kỹ năng tương tác xã hội," ông nói. "Bạn sẽ không bao giờ thay thế hoàn toàn một bác sĩ bằng AI, bởi AI không có sự đồng cảm. Ngay cả khi AI đưa ra chẩn đoán chính xác, vẫn cần yếu tố con người trong chăm sóc bệnh nhân."
Chuyên gia Mader dự đoán mọi ngành nghề sẽ bị ảnh hưởng, nhưng hiện tại tác động tập trung ở ngành dịch vụ. Trong tương lai, AI có thể phụ trách công việc giấy tờ và hành chính, tạo không gian cho sáng tạo. Bà khuyến nghị người lao động phải biết cách sử dụng AI và biết cách tạo ra sản phẩm, dịch vụ tốt hơn bằng AI. "Bạn cần hiểu AI, nhưng đồng thời cũng phải hiểu sâu ngành nghề của mình để biết đâu là sản phẩm mới, dịch vụ mới có thể phát triển nhờ AI. Đó là hai năng lực quan trọng nhất," bà cho hay.
Việt Nam cần làm gì trước làn sóng AI?
Ông Adam Schwarz, Giám đốc Điều hành của Asia Group Advisors, nhận định AI vừa là động lực tăng trưởng vừa tiềm ẩn rủi ro cho thị trường lao động nếu con người mất việc. Thách thức là tìm cách tiếp cận hiệu quả giữa khu vực công và tư để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu tác động tiêu cực, bao gồm đầu tư vào đào tạo lại và R&D. "Để sử dụng AI hiệu quả, cần nguồn nhân lực có năng lực. Không nhất thiết phải tạo ra công nghệ tiên phong, mà là xây dựng lực lượng lao động có khả năng ứng dụng AI trong quy trình kinh doanh và nâng cao hiệu suất. Điều đó đòi hỏi liên tục nâng cao trình độ tri thức, và chính phủ cần đầu tư," ông nói.
Giáo sư Yves Tiberghien cho rằng Việt Nam cần đầu tư nâng cao năng lực con người qua đào tạo. Ông đang hợp tác với một số trường đại học Việt Nam và nhận thấy họ có bước tiến nhanh trong đào tạo AI. Việt Nam cần đầu tư vào đổi mới quy định và hàng rào bảo vệ trước tác động của AI. "Việt Nam cần chủ động định hình quá trình phát triển chứ không chỉ là bên tiếp nhận. Diễn đàn này (AFF) cho thấy vai trò lãnh đạo của Việt Nam," ông nói.
Chuyên gia Mader cho rằng chính phủ cần xây dựng hướng dẫn rõ ràng cho doanh nghiệp về những gì được phép và không được phép làm với AI, tạo sự chắc chắn cho nền kinh tế. Tuy nhiên, quy định không nên quá cứng nhắc, doanh nghiệp vừa và nhỏ cần không gian sáng tạo. Bà nhấn mạnh chính phủ cần đầu tư vào con người và giáo dục: "Tôi không chỉ nói về giới trẻ. Những người trên 40 tuổi cũng cần được đào tạo vì họ cũng sẽ sử dụng AI trong công việc."
