TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, đã đưa ra quan điểm sâu sắc về hệ thống trường chuyên tại Việt Nam. Ông cho rằng không nên chỉ đánh giá thành tích của trường chuyên dựa trên số lượng huy chương trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế. Thay vào đó, cần nhìn xa hơn, đến số lượng nhà khoa học, kỹ sư và nhà sáng tạo mà đất nước có được sau 5-10 năm.
Không thiếu chính sách, thiếu theo đuổi đến cùng
Hệ thống trường chuyên và năng khiếu ở Việt Nam đã có lịch sử hơn 60 năm, với nhiều thành tích đáng tự hào. Tuy nhiên, bài toán hậu trường chuyên vẫn chưa được giải quyết triệt để. Đề án phát triển trường chuyên 2010-2020 đã đề ra mục tiêu bồi dưỡng nhân tài, liên thông đại học và theo dõi đầu ra, nhưng khoảng cách giữa tầm nhìn và thực thi còn lớn.
Đầu tư cho trường chuyên không nên chỉ là xây trường to, trang bị thiết bị hiện đại và chạy đua thành tích. Khi thước đo chỉ tập trung vào huy chương, sứ mệnh bồi dưỡng nhân tài có thể bị biến tướng thành luyện đội tuyển. Học sinh đoạt giải để được tuyển thẳng vào đại học, nhà trường có bảng vàng, địa phương có thành tích. Nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn là: sau 5-10 năm, quốc gia có thêm bao nhiêu doanh nghiệp công nghệ cao, kỹ sư trưởng, chuyên gia AI, bán dẫn hay vật liệu mới?
Bài học từ Thái Lan
Nhìn sang mô hình trường chuyên Mahidol của Thái Lan, bài học lớn nhất không chỉ là đặt trường chuyên trong khuôn viên đại học, mà là tư duy hệ sinh thái. Tại Mahidol, từ tuyển sinh, phòng thí nghiệm, học bổng đến giáo sư cố vấn đều xoay quanh mục tiêu duy nhất: ươm mầm nhà khoa học tương lai. Đại học không đợi đến năm nhất mới tìm kiếm tài năng.
Trong khi đó, nhiều trường chuyên thuộc đại học ở Việt Nam vẫn đặt nặng mục tiêu thành tích thi cử. Thiếu giáo sư đỡ đầu, không gian nghiên cứu mở và gần như không có cơ chế theo dõi nhân tài sau tốt nghiệp.
Có nhân tài nhưng chưa có hợp lực
Nhiều trường chuyên hiện nay đang vận hành như những ốc đảo đơn độc, đứt gãy với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Không có giáo sư đỡ đầu, thiếu không gian nghiên cứu mở, cũng không có cơ sở dữ liệu quốc gia theo dõi chặng đường dài của nhân tài.
Đã đến lúc phải đổi cách nghĩ về trường chuyên. Trường chuyên không chỉ là nơi tuyển học sinh giỏi để đi thi, mà phải là điểm khởi đầu của chiến lược nhân tài khoa học - công nghệ quốc gia. Cần thiết kế lại quan hệ giữa trường chuyên với đại học nghiên cứu, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Học sinh giỏi phải được tham gia nghiên cứu từ phổ thông, có giáo sư cố vấn, trại hè khoa học, dự án STEM liên trường, học bổng gắn với ngành chiến lược và cơ chế theo dõi sau tốt nghiệp.
Nếu không thay đổi tư duy, trường chuyên vẫn có thể sáng trên bảng thành tích, nhưng nguồn nhân tài khoa học - công nghệ của đất nước vẫn tiếp tục phân tán. Khác biệt giữa một hệ thống đào tạo nhân tài và một hệ thống luyện học sinh đoạt giải không nằm ở số huy chương đạt được, mà nằm ở số nhà khoa học, kỹ sư và nhà sáng tạo mà đất nước đang rất cần.
Học sinh bình thường cần hướng nghiệp để chọn đúng nghề. Học sinh trường chuyên cần hướng nghiệp để không lãng phí tài năng. Các nhà làm chính sách cũng cần tư duy hướng nghiệp để nhìn trường chuyên không phải là cỗ máy tạo huy chương, mà là điểm khởi đầu của chiến lược nhân tài quốc gia.
