Hệ thống GDNN-GDTX loay hoay trước mùa tuyển sinh: Thiếu định hướng, vướng tài chính và nhân lực

Mùa tuyển sinh đang đến gần đặt hệ thống giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX) trước thách thức lớn: Vận hành ra sao khi đường hướng còn chưa được vạch rõ. Cần một hướng đi rõ ràng để tháo gỡ những khó khăn hiện nay.

Chuyển giao về một đầu mối: Bước ngoặt và thách thức

Từ tháng 7/2025, hệ thống các trung tâm GDNN-GDTX chính thức chuyển về một đầu mối duy nhất là Sở Giáo dục và Đào tạo (GD và ĐT) các địa phương. Đây là bước ngoặt lớn sau nhiều năm mô hình này vận hành dưới dạng “ba nhà cùng quản”: Bộ GD và ĐT định hướng chương trình dạy văn hóa; Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (cũ) chịu trách nhiệm đào tạo nghề; còn công tác tổ chức, tài chính và nhân sự do Ủy ban nhân dân các cấp đảm nhiệm.

Việc chuyển về một mối được kỳ vọng sẽ tháo gỡ tình trạng phân mảnh, mở đường cho phân luồng học sinh sau trung học cơ sở, đồng thời đặt nền móng cho hệ thống học tập suốt đời và đào tạo lại lực lượng lao động. Tuy nhiên, gần một năm sau khi hoàn tất thủ tục hành chính, nhiều trung tâm vẫn loay hoay trong khoảng trống định hướng.

Tình trạng “lửng lơ” tại các trung tâm

Chuyển giao về Sở GD và ĐT từ tháng 7/2025, Trung tâm GDNN-GDTX Mèo Vạc (Tuyên Quang) hiện vẫn đang rơi vào trạng thái “lửng lơ”, loay hoay định vị vai trò. Giám đốc Trung tâm Nguyễn Văn Hiền chia sẻ: “Không rõ sắp tới trung tâm sẽ đi theo hướng nào cho nên không dám tuyển giáo viên, cũng không có đầu tư cơ sở vật chất. Ngay cả việc tuyển sinh cũng không rõ sẽ đi theo mô hình gì”.

Đó cũng là tâm trạng chung của nhiều đơn vị trên cả nước: Vừa làm vừa dò đường, vừa chờ vừa tự xoay xở trong khi mùa tuyển sinh đang tới gần. Tại Hội nghị toàn quốc về giáo dục nghề nghiệp, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn đã khẳng định: “Không tự động chuyển tất cả trung tâm GDNN-GDTX sang mô hình trường trung học nghề…, đây là hai mô hình khác nhau, với đối tượng và sứ mệnh riêng biệt”.

Thông điệp ấy đặt ra yêu cầu cao về tính linh hoạt và định hướng rõ ràng trong giai đoạn “giao thời”. Vấn đề không chỉ nằm ở sự chuyển giao về mặt tổ chức, mà xa hơn là năng lực vận hành khi không có mô hình chuẩn, thiếu hành lang pháp lý, các trung tâm không thể biết mình đang đi đâu và cần chuẩn bị những gì.

Ba điểm nghẽn lớn gây áp lực

Trong bối cảnh ấy, ba điểm nghẽn lớn đang lộ rõ tạo áp lực lên các trung tâm:

Vướng mắc tài chính: Tại Hà Nội, Nghị quyết số 47/2025/NQ-HĐND quy định chính sách cấp bù học phí cho học sinh phổ thông nhưng không áp dụng cho học sinh được tuyển sinh từ các trường cao đẳng, trung cấp đồng thời liên kết với trung tâm GDNN-GDTX dạy văn hóa. Ông Lê Danh Quang, Phó Hiệu trưởng Trường cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội nêu rõ: “Về bản chất, người học đều học song song văn hóa và nghề, chỉ khác địa điểm tổ chức đào tạo. Chi phí đào tạo là có thật, nhưng hiện nay không có nguồn cấp bù, trong khi việc thu từ người học cũng chưa được phép thực hiện”.
Khủng hoảng nhân lực: Tình trạng thiếu giáo viên dạy môn văn hóa, dạy nghề diễn ra phổ biến. Tuy nhiên, điều đáng lo là tâm lý dè dặt lan rộng, không dám tuyển mới vì chưa rõ mô hình tương lai sẽ yêu cầu gì, thậm chí không dám lập kế hoạch đào tạo dài hạn.
Thiếu cơ sở vật chất: Một vấn đề cơ bản nhưng cũng rất nan giải là để dạy nghề thì cần xưởng thực hành, thiết bị nghề, phòng học bộ môn… nhưng hiện nay, phần lớn các trung tâm đều đang thiếu. Theo Báo cáo sơ kết học kỳ I năm học 2025-2026 của Hà Nội, 100% các trung tâm GDNN-GDTX chưa đạt chuẩn quốc gia; 5/30 trung tâm chưa có phòng học nghề; 7 trung tâm chưa có thư viện; 16 trung tâm thiếu thiết bị dạy nghề.

Thiếu khung hướng dẫn thống nhất

Tuyển sinh, hoạt động sống còn của mọi cơ sở giáo dục đang là nỗi lo lớn nhất của nhiều trung tâm GDNN-GDTX trong thời điểm này. Từ tháng 4 đến tháng 6 hằng năm là mùa “cao điểm” tuyển sinh, nhưng nhiều trung tâm hiện đang trong tâm thế vừa chờ đợi vừa dò dẫm khi chưa thể trả lời dứt khoát có nên tiếp tục duy trì mô hình bổ túc văn hóa truyền thống, triển khai chương trình 9+ song bằng, hay chủ động chuyển hướng thành Trường trung học nghề theo Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi).

Việc thiếu một khung hướng dẫn thống nhất đang khiến cho các trung tâm loay hoay, càng gần mùa tuyển sinh, rủi ro càng lớn. Sự mơ hồ này không chỉ làm rối nội bộ mà còn gây nhiễu định hướng đối với học sinh và phụ huynh. Khi thông tin chưa đầy đủ, khi tâm lý xã hội vẫn còn nặng nề định kiến bằng cấp, mô hình GDNN-GDTX dễ bị xem là lựa chọn cuối cùng, ít hấp dẫn.

Tín hiệu tích cực và hướng đi tương lai

Dẫu vậy, những tín hiệu tích cực bước đầu đã xuất hiện, cho thấy nỗ lực khơi thông từ cả trung ương và địa phương. Theo báo cáo tại Hội nghị toàn quốc về GDNN-GDTX tổ chức tại Phú Thọ cuối năm 2025, gần 1.000 lượt cán bộ quản lý và giáo viên đã được tập huấn chuyên sâu về công tác hướng nghiệp và chuyển đổi số - hai năng lực cốt lõi để thích ứng với giai đoạn tái cấu trúc mô hình.

Ở cấp địa phương, Sở GD và ĐT Hà Nội cho biết đã bố trí hơn 90 tỷ đồng cho cải tạo cơ sở vật chất và hơn 110 tỷ đồng để mua sắm thiết bị trong năm học 2026. Hệ thống đang chuyển động dù chưa nhanh, nhưng đã có lực và có hướng. Một lực đẩy đủ mạnh từ chính sách sẽ không chỉ giải tỏa những “điểm nghẽn” hiện tại, mà còn mở ra hành lang bền vững để GDNN-GDTX thật sự “lột xác” trở thành cánh tay nối dài của hệ thống phân luồng và học tập suốt đời, góp phần định hình một chiến lược phát triển con người hiện đại, linh hoạt và bao trùm.