Tự chủ đại học và đổi mới sáng tạo: Đòn bẩy thúc đẩy đại học Việt Nam bứt phá
Trong dịp đầu năm mới 2026, phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển (APD), về đổi mới thực chất giáo dục đại học Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước. Ông nhấn mạnh rằng tự chủ đại học cần đi đôi với tầm nhìn chiến lược nhất quán, gắn với quy hoạch chung, để thúc đẩy sự bứt phá trong hệ thống giáo dục cao hơn.
Cơ hội và thách thức trong giai đoạn hiện nay
Phó Giáo sư Trần Trọng Nguyên cho biết, giáo dục đại học Việt Nam đang bước vào một giai đoạn có nhiều điều kiện thuận lợi để vươn mình phát triển. Sự quan tâm của Đảng và Nhà nước được thể hiện qua các chủ trương, chính sách đột phá, như Nghị quyết 71-NQ/TW và Nghị quyết 57, tạo nên một khung chính sách đồng bộ và ổn định. Điều này cho phép các trường đại học hoạch định chiến lược dài hạn, đáp ứng chuẩn khu vực và quốc tế.
Ông cũng chỉ ra rằng, các rào cản tự chủ đại học đang được tháo gỡ trên thực tế, với việc chuyển từ quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm, mở rộng quyền tự chủ về học thuật, tổ chức, nhân sự và tài chính. Khi được trao quyền tự chủ thực chất, các trường có điều kiện linh hoạt hơn trong đổi mới đào tạo và nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và sự phát triển của khoa học - công nghệ.
Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, giáo dục đại học cũng đối mặt với những thách thức nội tại. Trước hết là thách thức về tư duy và năng lực quản trị, khi chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị đại học hiện đại. Thách thức tiếp theo nằm ở năng lực của đội ngũ giảng viên và nhà khoa học, nếu thiếu nhân sự đủ năng lực nghiên cứu theo chuẩn quốc tế và giảng dạy bằng ngoại ngữ, đầu tư có thể trở thành lãng phí. Ngoài ra, các trường cần chứng minh hiệu quả bằng chất lượng đầu ra và sản phẩm khoa học - công nghệ, đồng thời bảo đảm minh bạch và phòng ngừa tiêu cực.
Yếu tố then chốt để chuyển hóa tự chủ thành năng lực đào tạo
Theo Phó Giáo sư Trần Trọng Nguyên, yếu tố quyết định để các cơ sở giáo dục đại học chuyển hóa tự chủ và nguồn lực đầu tư thành năng lực đào tạo thực chất là việc có một chiến lược phát triển rõ ràng, dựa trên sứ mệnh và lợi thế đặc thù. Ông nhấn mạnh: "Tự chủ và nguồn lực chỉ thực sự trở thành năng lực đào tạo khi được đặt trong một tầm nhìn chiến lược nhất quán, gắn với quy hoạch chung của quốc gia." Không thể áp dụng một mô hình chung cho mọi trường, vì sự sao chép có thể dẫn đến lãng phí và "lỡ nhịp".
Với Học viện Chính sách và Phát triển, ông chia sẻ rằng họ xác định vai trò không chỉ là cơ sở đào tạo, mà còn là tổ chức tư vấn chính sách có uy tín. Học viện đang triển khai Đề án "Chiến lược đột phá phát triển công tác đào tạo giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045", tập trung vào các trục hành động then chốt như:
- Đổi mới toàn diện hoạt động đào tạo theo chuẩn quốc tế, cập nhật nội dung gắn với xu hướng kinh tế số, tài chính xanh.
- Đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong toàn bộ hoạt động của Học viện.
- Hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, tập trung giải quyết vấn đề chiến lược của ngành Tài chính và nền kinh tế.
- Chuyển đổi số toàn diện, hướng tới mô hình đại học số.
- Mở rộng hợp tác chiến lược theo mô hình Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp.
Ông khẳng định, để không "lỡ nhịp", các trường đại học cần kiên định ba điều: có chiến lược phát triển rõ ràng và khác biệt, thực thi tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình, và coi đầu tư cho đội ngũ giảng viên là ưu tiên số một.
Xây dựng đội ngũ giảng viên mạnh để nâng cao vị thế đại học
Phó Giáo sư Trần Trọng Nguyên cho rằng, Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026 – 2035 mở ra cơ hội quyết định để các trường chuyển từ tăng trưởng quy mô sang nâng cao chất lượng thực chất. Ông nhấn mạnh: "Uy tín của một trường đại học không nằm ở cơ sở vật chất, mà được quyết định bởi uy tín học thuật của đội ngũ giảng viên và chất lượng sản phẩm đầu ra."
Tại Học viện Chính sách và Phát triển, họ xác định phát triển đội ngũ cán bộ, giảng viên là khâu đột phá, với các biện pháp như:
- Thu hút nhân tài thông qua cơ chế đãi ngộ cạnh tranh, hướng tới các nhà khoa học đầu ngành trong và ngoài nước.
- Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ hiện có, tập trung vào đào tạo tiến sĩ và nâng cao năng lực nghiên cứu, giảng dạy bằng tiếng Anh.
- Xây dựng môi trường học thuật mở, gắn với thực tiễn chính sách, tạo điều kiện cho giảng viên tham gia thực tế chuyên môn.
Ông tin rằng, chỉ khi đội ngũ giảng viên đủ mạnh, nguồn lực đầu tư mới được chuyển hóa thành sản phẩm khoa học và đào tạo chất lượng, góp phần nâng cao vị thế của đại học Việt Nam trong khu vực và quốc tế.
Điều chỉnh trong tuyển sinh đại học năm 2026
Về Dự thảo Quy chế tuyển sinh đại học năm 2026, Phó Giáo sư Trần Trọng Nguyên đánh giá cao các định hướng điều chỉnh, coi đây là bước đi nhằm tái thiết kỷ cương và nâng cao chất lượng quản trị của hệ thống tuyển sinh. Việc giới hạn số lượng phương thức xét tuyển và chuẩn hóa sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ thể hiện nỗ lực đưa tuyển sinh trở về đúng bản chất: lựa chọn người học dựa trên năng lực nền tảng.
Ông ủng hộ quy định giới hạn số lượng nguyện vọng, vì nó góp phần hình thành tư duy lựa chọn có trách nhiệm. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả bền vững, cần có lộ trình hợp lý và truyền thông đầy đủ, tránh xáo trộn không đáng có. Ông kết luận: "Tuyển sinh không chỉ là khâu 'đầu vào', mà là mắt xích đầu tiên quyết định chất lượng và công bằng của toàn bộ hệ thống giáo dục đại học."
Cuộc trao đổi kết thúc với lời cảm ơn từ phóng viên, khẳng định tầm quan trọng của tự chủ và đổi mới sáng tạo trong hành trình bứt phá của giáo dục đại học Việt Nam.
