Kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng khẳng định vai trò quan trọng, không chỉ trong xét tốt nghiệp mà còn là căn cứ chính để các trường đại học, cao đẳng tuyển sinh. Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh: “Kỳ thi này ngày càng cho thấy mức độ tin cậy để sử dụng trong tuyển sinh ĐH, CĐ. Các trường ĐH cũng sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT làm căn cứ chính để xét tuyển. Từ nhiều năm nay đã như vậy và năm nay, chúng tôi tin rằng kết quả của kỳ thi sẽ được sử dụng nhiều hơn và quan trọng hơn”.
Vai trò của kỳ thi trong tuyển sinh và học bổng chiến lược
Năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện Nghị định 179 của Chính phủ về học bổng các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Việc xét học bổng dựa vào điểm thi tốt nghiệp THPT các môn toán, lý, hóa, sinh và tiếng Anh. Bộ GD-ĐT đã phê duyệt 90 chương trình đào tạo tài năng trong các lĩnh vực này, yêu cầu xét chọn thí sinh khắt khe hơn. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định: “Ý nghĩa và kết quả của kỳ thi sẽ rất quan trọng đối với việc lựa chọn để phát triển, đào tạo nhân lực các ngành lĩnh vực STEM và công nghệ chiến lược của đất nước”.
Cấu trúc đề thi đáp ứng ba mục tiêu
Đề thi tốt nghiệp THPT được xây dựng theo cấu trúc 40% nhận biết, 30% thông hiểu và 30% vận dụng, vận dụng cao. Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD-ĐT) cho biết kỳ thi có ba mục tiêu lớn: xét tốt nghiệp, đánh giá chất lượng dạy và học trên diện rộng, và phục vụ tuyển sinh ĐH, CĐ. Với cấu trúc này, học sinh trung bình có thể đạt yêu cầu tốt nghiệp, trong khi 30% câu hỏi vận dụng tạo sự phân hóa để các trường top cao tuyển chọn. Lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng nhận xét: “Với học sinh xét tốt nghiệp, mức điểm 4-6 là bình thường, không quá khó. Để đạt 9-10, các em phải có năng lực tư duy tốt hơn để cạnh tranh vào các trường top cao”.
Phân tích từ chuyên gia
Giáo sư Nguyễn Đình Đức (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT rất quan trọng vì ba lý do: thứ nhất, thi cử thúc đẩy học sinh ôn tập kiến thức; thứ hai, kết quả là căn cứ xét tuyển ĐH, giảm tốn kém; thứ ba, phổ điểm giúp Bộ GD-ĐT đối sánh giữa các môn, địa phương, vùng miền và với học bạ, từ đó cải thiện chất lượng dạy và học. Ông khẳng định: “Chỉ số và ý nghĩa của kỳ thi này là vô cùng to lớn”.
Giáo sư Đỗ Đức Thái (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội) nhận xét phổ điểm môn toán năm nay cho thấy đề thi đáp ứng ba mục tiêu: cung cấp thông tin tin cậy để cấp bằng tốt nghiệp; với 11% thí sinh đạt điểm trên 8, tạo sự phân hóa sâu cho tuyển sinh; và 38% dưới điểm 5 phản ánh thực chất giáo dục toán học phổ thông cần cải thiện.
Tranh luận về mục tiêu “2 trong 1”
Kỳ thi tốt nghiệp THPT từng có tên gọi “kỳ thi THPT quốc gia” với mục tiêu “2 trong 1” (vừa xét tốt nghiệp vừa xét tuyển ĐH) từ năm 2014. Tuy nhiên, sai phạm chấm thi năm 2018 tại Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình khiến 16 cán bộ bị khởi tố, hàng trăm thí sinh có điểm sai lệch, có em tăng tới 29,95 điểm so với thực tế. Sau đó, kỳ thi được đổi tên lại thành tốt nghiệp THPT từ năm 2019, các trường ĐH tự chủ tuyển sinh đa dạng hơn. Dù vậy, nhiều trường vẫn dành phần lớn chỉ tiêu xét tuyển dựa trên kết quả kỳ thi này. Quy chế tuyển sinh từ năm 2026 yêu cầu thí sinh xét học bạ phải có điểm thi tốt nghiệp THPT tối thiểu 15 điểm (thang 30) ở tổ hợp ba môn.
Những thách thức và đề xuất đổi mới
Năm 2025, dư luận tranh luận gay gắt về độ khó của đề thi toán và tiếng Anh, trong khi điểm thi môn ngữ văn nhiều địa phương cao bất thường, Bộ Công an cảnh báo hiện tượng “nới lỏng” chấm thi. Nhiều chuyên gia cho rằng việc gộp hai kỳ thi là khiên cưỡng, khó ra đề chung đáp ứng cả hai mục đích khác biệt. Ông Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục phổ thông VN, đề xuất Bộ GD-ĐT xây dựng lộ trình chuyển đổi thi cử, tuyển sinh theo hướng nhân văn, công bằng hơn, phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực người học, thay vì đặt quá nhiều trọng trách vào một kỳ thi duy nhất.
