Dự thảo thông tư mới: Trường ĐH đối mặt thách thức tăng quy mô tuyển sinh
Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong dự thảo thông tư về xác định chỉ tiêu tuyển sinh của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) là việc lấy giảng viên trình độ tiến sĩ làm chuẩn chính, thay thế cho quy định hiện hành dựa trên thạc sĩ. Cụ thể, giảng viên có học vị tiến sĩ sẽ được quy đổi với hệ số 1, trong khi hệ số của giảng viên thạc sĩ giảm từ 1,0 xuống còn 0,5 và trình độ đại học từ 0,3 xuống 0,2. Thay đổi này đồng nghĩa với việc các trường muốn duy trì hoặc mở rộng quy mô tuyển sinh buộc phải tăng cường tỉ lệ giảng viên sở hữu bằng tiến sĩ.
Nếu quy định này được thông qua, tác động sẽ không nhỏ. Nhiều cơ sở giáo dục đại học, đặc biệt là các trường địa phương, ngoài công lập hoặc có sứ mệnh đào tạo ứng dụng, rất có thể phải điều chỉnh giảm chỉ tiêu ngay trong mùa tuyển sinh năm 2026. Việc siết chặt chỉ tiêu thông qua chuẩn giảng viên, trên lý thuyết, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, trong bối cảnh nguồn nhân lực tiến sĩ còn hạn chế, việc áp dụng chuẩn cứng có thể dẫn đến những hệ lụy khó lường, chẳng hạn như tình trạng "thuê, mượn" giảng viên để đáp ứng yêu cầu.
Thay đổi căn bản trong cách xác định chỉ tiêu
Dự thảo cũng đề xuất thay đổi căn bản cách thức xác định chỉ tiêu. Thay vì chủ yếu dựa trên lĩnh vực đào tạo như hiện nay, Bộ GD&ĐT chuyển sang xác định theo nhóm ngành, thậm chí theo từng ngành đối với các lĩnh vực đặc thù như đào tạo giáo viên, sức khỏe, pháp luật và các ngành đào tạo trình độ tiến sĩ. Đây được xem là bước chuyển mạnh về phương thức quản lý, hướng tới kiểm soát sát hơn chất lượng theo đặc thù từng ngành nghề.
Ở góc độ quản lý nhà nước, việc xác định chỉ tiêu theo ngành có thể giúp phản ánh đúng hơn năng lực đào tạo và yêu cầu nhân lực của từng lĩnh vực. Tuy nhiên, với các trường đa ngành, đa lĩnh vực, đặc biệt là những cơ sở có quy mô lớn, sự thay đổi này đồng nghĩa với việc gia tăng gánh nặng quản trị, chi phí tuân thủ và nguy cơ phá vỡ cấu trúc chỉ tiêu đã được xây dựng trong nhiều năm.
Yêu cầu khắt khe hơn về diện tích sàn và đầu ra
Một điểm mới khác là quy định xác định chỉ tiêu riêng cho trụ sở chính và từng phân hiệu. Bộ GD&ĐT cho rằng, quy định này nhằm phản ánh đúng năng lực bảo đảm chất lượng tại mỗi địa điểm đào tạo, tránh tình trạng dồn chỉ tiêu về những nơi không đủ điều kiện. Đây là bước đi hợp lý về mặt quản lý chất lượng, song cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về đầu tư cơ sở vật chất và đội ngũ tại các phân hiệu, vốn là bài toán không dễ với nhiều trường.
Đáng chú ý, dự thảo vẫn giữ nguyên định mức diện tích sàn đào tạo tối thiểu 2,8m2/người học quy đổi, nhưng thay đổi hoàn toàn cách tính "mẫu số". Theo đó, tổng số người học trực tiếp quy đổi sẽ bao gồm cả học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh tiến sĩ, với hệ số quy đổi cao hơn (thạc sĩ 1,5; tiến sĩ 2). Điều này khiến yêu cầu về diện tích sàn trên thực tế trở nên khắt khe hơn rất nhiều, đặc biệt với các cơ sở đào tạo ở đô thị lớn nơi quỹ đất hạn hẹp và chi phí đầu tư cao.
Dự thảo cũng bổ sung các điều kiện cứng liên quan đến chất lượng đào tạo và hiệu quả đầu ra. Các cơ sở đào tạo sẽ không được tăng chỉ tiêu nếu tỉ lệ thôi học năm đầu vượt quá 15% hoặc tỉ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm dưới 70%. So với quy định hiện hành - vốn áp dụng tỉ lệ việc làm chung 80% cho cả lĩnh vực, cách tiếp cận mới được cho là sát thực tế hơn, nhưng cũng đòi hỏi hệ thống dữ liệu việc làm phải minh bạch, đáng tin cậy.
Ý kiến chuyên gia: Cần cân nhắc tính khả thi và công bằng
Bộ GD&ĐT khẳng định các quy định mới nhằm chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm soát hình thức sang nâng cao chất lượng đào tạo thực chất. Việc lấy giảng viên trình độ tiến sĩ làm chuẩn được kỳ vọng sẽ khuyến khích các trường đầu tư cho đội ngũ, nâng cao năng lực nghiên cứu và giảng dạy. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra: liệu việc "chuẩn hóa" bằng học vị có thực sự đồng nghĩa với nâng cao chất lượng? Và có công bằng với trường tư thục?
Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học FPT, cho rằng nếu nhìn tích cực, dự thảo có thể nâng mặt bằng chung trình độ giảng viên đại học. Nhưng nếu không kiểm soát tốt, rất dễ xuất hiện một phong trào chạy đua bằng cấp, nơi bằng tiến sĩ trở thành điều kiện hình thức, trong khi năng lực giảng dạy, nghiên cứu và đóng góp thực chất lại không tương xứng.
Một điểm gây tranh luận khác là việc cho phép tính giảng viên đồng cơ hữu vào xác định chỉ tiêu. Theo luật Giáo dục Đại học sửa đổi, giảng viên đồng cơ hữu chủ yếu áp dụng với viên chức nhà nước phục vụ trường công lập. Việc mở rộng cách tính này, theo Tiến sĩ Lê Trường Tùng, vô hình trung tạo thêm bất bình đẳng với hệ thống trường tư thục, vốn không có khái niệm viên chức nhà nước để đồng cơ hữu.
Tiến sĩ Lê Trường Tùng cũng cho rằng, quy định cho phép tuyển vượt chỉ tiêu (tối đa 5% với đại học) là thiếu tính khả thi nếu không đồng bộ với hệ thống văn bản pháp luật khác. Hiện theo Nghị định 04/2021/NĐ-CP, các trường tuyển sinh vượt từ 3% trở lên đã có thể bị xử phạt hành chính. Trong hệ thống pháp luật, nghị định có hiệu lực cao hơn thông tư, do đó nếu nghị định không được sửa đổi, quy định nới trong thông tư sẽ khó có giá trị thực thi.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho hay chủ trương lấy tiến sĩ làm chuẩn phù hợp với định hướng phát triển giáo dục đại học. Với tỉ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ trên 80%, trong đó 25% có chức danh giáo sư, phó giáo sư, trường này hầu như không bị ảnh hưởng bởi quy định mới. Theo ông Sơn, dự thảo còn gắn với chiến lược dài hạn là sắp xếp lại hệ thống giáo dục đại học, khắc phục tình trạng manh mún, phân tán.
