Lùm xùm thi khoa học kỹ thuật: Sân chơi sáng tạo hay cuộc đua thành tích?
Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức với mục tiêu khuyến khích sáng tạo và ứng dụng thực tiễn. Tuy nhiên, nhiều năm qua, sự kiện này liên tục vướng vào những lùm xùm về tính trung thực, khi các dự án đoạt giải cao bị nghi ngờ có nội dung trùng lặp với nghiên cứu của các nhà khoa học chuyên nghiệp.
Nghi vấn từ dự án đạt giải nhất năm 2026
Vào cuối tháng 3/2026, Bộ GD&ĐT đã trao 14 giải Nhất cho các nhóm học sinh xuất sắc. Trong số đó, dự án Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh của học sinh trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Thái Bình) đã gây ra làn sóng tranh cãi trên mạng xã hội. Cộng đồng mạng chỉ ra sự tương đồng đáng ngờ giữa dự án này với công trình của nhóm nhà khoa học từ Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Một đoạn video do giáo viên hướng dẫn đăng tải cho thấy thí nghiệm đốt vật liệu được thực hiện tại Viện Hóa học, nhưng cơ quan này đã phủ nhận mọi liên quan, khẳng định chưa từng gặp hay hướng dẫn các học sinh trên. Các chuyên gia cũng đặt câu hỏi về tính khả thi khi học sinh chuyên Toán và Địa lý có thể thực hiện hàng chục kỹ thuật phân tích phức tạp, vượt xa năng lực thông thường của học sinh THPT.
Phản ứng từ Bộ GD&ĐT và giới chuyên môn
Khoảng hai tuần sau khi công bố giải, Bộ GD&ĐT đã lập một tổ tư vấn gồm năm chuyên gia trình độ tiến sĩ trở lên để thẩm định dự án. Kết quả cho thấy đề tài không có dấu hiệu sao chép hay đạo văn. Tuy nhiên, một giáo viên dạy Toán tại Hà Nội cho rằng kết luận này thiếu thuyết phục vì không công khai nội dung dự án và báo cáo thẩm định, khiến các nhà khoa học không có căn cứ để giám sát.
Đây không phải là lần đầu tiên cuộc thi vướng ồn ào. Năm 2025, một đề tài giành giải Nhất từ trường THPT Nguyễn Siêu (Hưng Yên) cũng bị tố trùng lắp với nghiên cứu của chuyên gia nước ngoài, dẫn đến việc Bộ GD&ĐT phải thu hồi giải thưởng và xử lý các cá nhân liên quan.
Bệnh thành tích và trách nhiệm của người hướng dẫn
Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, nhận định cuộc thi đang bị chi phối bởi bệnh thành tích. Nhiều giáo viên, học sinh và trường học chạy theo xếp hạng, làm biến đổi ý nghĩa ban đầu của sân chơi sáng tạo. Thay vì khuyến khích khát vọng nghiên cứu, mục tiêu lại trở thành tìm giải thưởng bằng mọi giá.
Ông Lâm nhấn mạnh vai trò quan trọng của người hướng dẫn, cho rằng họ phải có trách nhiệm và đạo đức, không được phép nhét công trình của người khác vào đầu học sinh. Ông cũng đề xuất cần đánh giá trách nhiệm của hội đồng giám khảo, đảm bảo sự công bằng trong chấm điểm để tránh tình trạng phụ huynh hay nhà trường gặp gỡ để có giải.
Kêu gọi minh bạch từ nhà khoa học
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Mai Hà, Phó Viện trưởng Viện Hóa học, cho biết ông chỉ mới biết đến dự án qua mạng xã hội và báo chí, chưa được tiếp cận hồ sơ chính thức. Ông khẳng định bản thân và nhóm nghiên cứu không liên quan đến dự án trên, đồng thời bày tỏ mong muốn Bộ GD&ĐT công bố thông tin chi tiết để làm rõ mọi nghi vấn.
Ông Hà cũng nói thêm rằng đến thời điểm này, ông chưa được ban tổ chức hay cơ quan chức năng liên hệ trao đổi, nên không có cơ sở đưa ra ý kiến về dự án hay kết quả thanh kiểm tra của Bộ GD&ĐT.
Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật vốn là sân chơi ý nghĩa, nhưng những lùm xùm liên tiếp đặt ra câu hỏi về tính liêm chính và sự minh bạch. Để lấy lại niềm tin, cần có những biện pháp thẩm định công tâm và khoa học hơn, đảm bảo học sinh thực sự là chủ nhân của các dự án sáng tạo.
