Từ giảng đường đến 'túi khôn' quốc gia, Đại học Đông Dương ra đời cách đây 120 năm đã đặt nền móng cho nền giáo dục đại học hiện đại của Việt Nam. Trong lễ kỷ niệm ngày truyền thống, câu chuyện được nhắc tới nhiều hơn lại là chặng đường phía trước của đại học trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Chuyển dịch mô hình tăng trưởng và vai trò mới của đại học
Tiến sĩ khoa học Nguyễn Thành Long, Chủ tịch Hội đồng trường Học viện Chính sách và Phát triển, cho rằng Việt Nam đang bước vào một sự dịch chuyển căn bản của mô hình tăng trưởng. Đó là sự chuyển từ nền kinh tế dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang nền kinh tế dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ. Khi mô hình phát triển thay đổi, vai trò của đại học cũng thay đổi theo.
Đại học là trung tâm tri thức và tư vấn chiến lược
Tiến sĩ Vũ Thanh Hương, Trưởng khoa Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Trường đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh rằng đại học ngày nay cần được nhìn như một trung tâm tri thức, nơi có thể phát huy vai trò 'think tank' (tư vấn chiến lược, chính sách) cho phát triển đất nước. Vai trò này đang được nhắc tới rõ hơn, gắn với nhu cầu hoạch định chính sách, dự báo, phản biện và cung cấp luận cứ khoa học.
Tác động của công nghệ đến giáo dục đại học
Sự thay đổi này cũng đến từ tốc độ chuyển động nhanh của công nghệ. AI đang làm thay đổi cấu trúc việc làm trên phạm vi toàn cầu. Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) Chử Đức Trình chia sẻ: 'Ngành nào càng có công thức sẵn thì càng dễ bị thay thế'. Câu chuyện không chỉ nằm ở đào tạo nghề nghiệp mà liên quan tới vị trí của mỗi quốc gia trong nền kinh tế tri thức đang hình thành nhanh chóng.
Việt Nam đẩy mạnh đào tạo bán dẫn và STEM mang ý nghĩa chiến lược: đó là cuộc cạnh tranh bằng chất lượng nhân lực, trình độ công nghệ và khả năng làm chủ tri thức. Ông Chử Đức Trình nhận xét: 'Bán dẫn là ngành cực kỳ mở nhưng cũng cực kỳ đóng, chỉ mở với những người giỏi'. Ngành công nghiệp bán dẫn đòi hỏi một hệ sinh thái bao gồm doanh nghiệp, phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu, công nghệ nền tảng và các trường đại học.
Đại học là 'túi khôn' của quốc gia
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu: 'Đại học phải trở thành “túi khôn” để Nhà nước tìm đến khi cần luận cứ khoa học cho những quyết sách chiến lược'. Tri thức đại học không thể chỉ dừng lại trong giảng đường, phòng thí nghiệm hay các công bố khoa học mà phải đi vào đời sống kinh tế, tới doanh nghiệp và thị trường.
Kết nối tri thức với thực tiễn
Nhiều trường đại học đang chuyển động theo hướng này. Khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ xuất hiện nhiều hơn. Các trường bắt đầu quan tâm tới hành trình của một nghiên cứu sau phòng lab: ai đầu tư, ai ứng dụng và làm sao để đi ra thị trường. Tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU Venture Day), bên cạnh các nhóm sinh viên là sự xuất hiện của các quỹ đầu tư, doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia cố vấn.
Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Trung tâm Chuyển giao tri thức và Hỗ trợ khởi nghiệp Đại học Quốc gia Hà Nội, gọi đây là nơi 'nghiên cứu khoa học, ý tưởng khởi nghiệp và dòng vốn đầu tư gặp nhau'. Nhiều trường giờ đây nhìn nghiên cứu khoa học như một nguồn công nghệ có thể đi tiếp thành sản phẩm, doanh nghiệp hay giải pháp ứng dụng.
Bà Kim Ngọc Yến, đại diện Quỹ Sunwah Innovations, cho rằng điều khó nhất hiện nay là 'làm thế nào để từ phòng lab có thể đi ra thị trường'. Khoảng cách này tồn tại khá lâu trong giáo dục đại học Việt Nam, khi không ít đề tài dừng lại ở nghiệm thu. Tiến sĩ Nguyễn Thành Long cho rằng đại học cần trở thành 'cầu nối chiến lược giữa tri thức và thực tiễn'.
Cuộc cạnh tranh mới về tri thức và nhân tài
Đại học Việt Nam đang bước vào cuộc cạnh tranh bằng tri thức, nhân tài và sức ảnh hưởng. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu giáo dục đại học 'góp phần lan tỏa mạnh mẽ sức mạnh mềm Việt Nam'. Chất lượng đại học, năng lực nghiên cứu và khả năng thu hút nhân tài dần trở thành một phần trong vị thế quốc gia.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thu Thủy, Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng giáo dục đại học Việt Nam không còn tham gia các sự kiện quốc tế với tâm thế 'quan sát viên' mà đã khẳng định vị thế đối tác chiến lược trong khu vực. Khái niệm 'ngoại giao giáo dục' được nhắc tới nhiều hơn.
Tiến sĩ Chử Đức Trình nhấn mạnh: nhân tài là yếu tố sống còn trong các lĩnh vực công nghệ cao như AI hay bán dẫn. Các trường đại học phải cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp công nghệ để giữ người giỏi, xây dựng nhóm nghiên cứu và tạo môi trường học thuật hấp dẫn. Nhiều trường hiện nay bắt đầu nói nhiều hơn về chuẩn quốc tế, đại học nghiên cứu, chương trình đào tạo bằng tiếng Anh và mạng lưới hợp tác toàn cầu.
Tiến sĩ Nguyễn Thành Long cho rằng giáo dục đại học Việt Nam đang đứng trước yêu cầu 'chuyển từ mô hình đào tạo cho thị trường trong nước sang mô hình đại học toàn cầu'. Điều này liên quan tới khả năng tham gia vào mạng lưới tri thức toàn cầu, tạo ra các nghiên cứu có ảnh hưởng và hình thành vị thế học thuật của Việt Nam trên bản đồ giáo dục đại học thế giới.
