Theo tiến sĩ Anne Cotton, giáo dục phổ thông cần chuẩn bị hành trang cho học sinh xa hơn tuổi 18 trong bối cảnh hiện nay. Tiến sĩ Anne Cotton hiện là Hiệu trưởng King's College School, Wimbledon (King's) tại Anh, đồng thời là phụ nữ đầu tiên giữ cương vị này trong lịch sử 197 năm của nhà trường. Bà tốt nghiệp cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ tại Đại học Oxford, ngôi trường nhiều năm liền đứng đầu thế giới theo bảng xếp hạng Times Higher Education, và sẽ trở thành Chủ tịch Hội nghị hiệu trưởng các trường tự chủ (HMC) nhiệm kỳ 2026-2027.
Trường phổ thông giáo dục toàn diện thế nào?
Phát biểu tại diễn đàn "Giáo dục Anh trong việc định hình thế hệ công dân toàn cầu" tổ chức tại Nhà hát TP.HCM ngày 9.5, tiến sĩ Cotton cho rằng người trẻ hiện nay lớn lên trong một thế giới phức tạp, bất định, nơi công nghệ thay đổi hầu hết mọi mặt cuộc sống, trong khi cạnh tranh suất học và việc làm tại các đơn vị hàng đầu ngày càng khốc liệt. Nếu chỉ chú trọng đạt điểm cao trong các kỳ thi, học sinh sau tốt nghiệp dễ chênh vênh khi đối mặt với bối cảnh mới.
Vì vậy, bà cho rằng giáo dục phổ thông cần bổ sung mục đích. Bên cạnh việc giúp học sinh đủ điều kiện vào đại học, trường cũng phải hướng dẫn các em cách phát triển bản thân trên giảng đường. Ngoài nắm bắt cơ hội, các em phải học cách kiến tạo chúng. "Một nền giáo dục xuất sắc không chỉ chuẩn bị hành trang cho bạn trẻ ở ngưỡng 18 mà phải giúp họ sẵn sàng đến tận tuổi 25 và xa hơn thế nữa", tiến sĩ Cotton chia sẻ.
Để hiện thực hóa điều này, bà đề xuất triết lý giáo dục "Trí tuệ, tinh thần, nhân cách" (Mind, spirit, heart). Khía cạnh "trí tuệ" yêu cầu người trẻ biết cách tư duy, không chỉ dừng ở điểm số cao, thể hiện qua kỹ năng tư duy phản biện, đánh giá thông tin, phân biệt sự sâu sắc giữa những thứ hời hợt trên mạng xã hội, tương tác có tư duy với công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) thay vì thụ động tiêu thụ nội dung. "Thói quen tư duy ngày càng quan trọng trong một thế giới dư thừa thông tin", bà nói.
Khía cạnh "tinh thần" giúp người trẻ biết cách cộng tác với người khác, từ giao tiếp, thấu cảm, lãnh đạo đến xây dựng mối quan hệ bền vững. Đồng thời, các em phải chú trọng sức khỏe tinh thần và sự an khang của bản thân và những người xung quanh. Cuối cùng, người trẻ cần học cách tự tin vào bản thân, can đảm khám phá bản thân, tự do phát triển đam mê và xây dựng năng lực phục hồi sau thử thách (resilience) – những yếu tố hình thành "nhân cách". Kết hợp cả ba khía cạnh, học sinh có thể phát triển toàn diện.
Trao đổi với Thanh Niên, tiến sĩ Anne Cotton lưu ý trong thế giới mở, các trường phổ thông cần xây dựng mạng lưới quốc tế, như kết nối giữa các trường trong và ngoài nước, hoặc thành lập cơ sở thành viên tại nước ngoài. Điều này giúp phát triển đội ngũ giáo viên và giúp học sinh có tư duy toàn cầu, năng lực liên văn hóa khi làm việc với thầy cô, bạn bè quốc tế. "Càng nhiều kết nối, càng có thêm cơ hội hợp tác. Đây là mối quan hệ mang lại lợi ích hai chiều cho cả trường Việt và trường nước bạn", bà phân tích.
Anh là một trong những nước đặc biệt chú trọng khía cạnh này. Đầu năm, Anh công bố Chiến lược giáo dục quốc tế mới, khuyến khích các trường phát triển chương trình giáo dục xuyên quốc gia (TNE) thay vì chỉ thu hút người học đến Anh. Anh xem Việt Nam là một trong 5 thị trường ưu tiên, và là quốc gia có nhiều hợp tác TNE nhất tại Việt Nam, theo Phó tổng lãnh sự Anh tại TP.HCM William Lawrenson. "Nền giáo dục Anh đặc biệt coi trọng lòng tự tin, tính độc lập, khả năng hợp tác và sự phục hồi. Đây không chỉ là phẩm chất học thuật mà còn là kỹ năng sống", ông Lawrenson nhận định.
Không còn bằng đại học "an toàn", phải làm sao?
Tại sự kiện, một phụ huynh băn khoăn trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng, dường như không có chương trình hay bằng đại học nào được xem là "an toàn" hay chắc chắn dẫn đến thành công. Trước thực tế này, chúng ta nên chuẩn bị hành trang cho con em như thế nào?
Tiến sĩ Ryan Duy Lương, tốt nghiệp ngành tối ưu hóa tính toán tại Imperial College London (Anh) – ngôi trường đứng thứ 2 thế giới theo QS 2026 – cho rằng điều cần làm là giúp bạn trẻ trở thành công dân toàn cầu có năng lực tự chủ. Theo ông, kiến thức hiện nay là loại dữ liệu ai cũng có thể tiếp cận, nhưng chỉ có dữ liệu thôi chưa đủ, mà quan trọng là biết cách đưa dữ liệu vào công việc và cuộc sống thực tế.
Cựu sinh viên Đại học Cambridge (Anh) Kieran McLaughlin, Hiệu trưởng sáng lập King's College Wimbledon TP.HCM, cho rằng chúng ta không thể dạy trước những điều chưa xảy ra. "Không ai có thể khẳng định rằng 20 năm nữa thế giới sẽ thế này, công nghệ sẽ thế kia nên giờ trường học phải dạy một thứ hoàn toàn khác. Điều cần làm là trang bị cho người trẻ những kỹ năng cần thiết để đối mặt với biến động", ông nói.
Ba kỹ năng được ông McLaughlin đề ra là sáng tạo, tư duy đa chiều và vận dụng kiến thức vào những tình huống mới lạ. "Đây là phương án khả dĩ chúng ta có thể giúp người trẻ sẵn sàng cho tương lai", nam hiệu trưởng cho hay.
