Ngành xuất bản đối mặt mối họa lớn hơn AI: Lệ thuộc vào nền tảng công nghệ
Theo phân tích mới nhất từ tạp chí The Bookseller, trong khi ngành xuất bản đang dành quá nhiều sự chú ý cho trí tuệ nhân tạo (AI), có một mối đe dọa cấp bách hơn đang hiện hữu: sự lệ thuộc ngày càng sâu vào các nền tảng công nghệ lớn. Các nhà xuất bản đang đánh mất phần lớn quyền kiểm soát đối với quá trình đưa sách đến tay độc giả, một tình trạng được đánh giá là nghiêm trọng hơn nhiều so với những lo ngại về AI.
Công nghệ kiểm soát toàn bộ chuỗi xuất bản
Các nền tảng thương mại điện tử như Amazon hiện nắm quyền kiểm soát phần lớn doanh số bán sách. Trong khi đó, TikTok, đặc biệt thông qua hiện tượng BookTok, có khả năng quyết định thành công đột phá của một cuốn sách và tác giả chỉ qua một video lan truyền. Google định hình con đường độc giả tìm kiếm thông tin về sách, còn Meta (Facebook) ảnh hưởng trực tiếp đến phạm vi quảng cáo và chiến lược xây dựng đối tượng độc giả mục tiêu.
"Những nền tảng này đang chi phối phần lớn quá trình đưa sách từ nhà xuất bản đến tay công chúng," phân tích nhấn mạnh. Đáng chú ý, mô hình này không phải là mới mà đã hiện diện trong lĩnh vực xuất bản tin tức suốt một thập kỷ qua. Khi các nền tảng thay đổi thuật toán hoặc cắt giảm ưu tiên thông tin, nhiều đơn vị báo chí đã ghi nhận lưu lượng truy cập sụt giảm nghiêm trọng, doanh thu giảm mạnh và buộc phải điều chỉnh chiến lược biên tập để thích nghi.
Sự tương đồng đáng báo động giữa xuất bản sách và báo chí
Dù các nhà xuất bản sách không hoàn toàn giống với những đơn vị báo chí vì họ không phụ thuộc vào lưu lượng truy cập hàng ngày và có mô hình doanh thu đa dạng hơn, sự liên quan với các nền tảng công nghệ lại khá tương đồng. Ngày nay, thành công trong ngành xuất bản gắn liền mật thiết với khả năng hiển thị trên những nền tảng này.
Một cuốn sách có thể bị ế ẩm trong nhiều tháng cho đến khi một video TikTok lan truyền biến nó thành sách ăn khách chỉ sau một đêm. Thứ hạng trên Amazon cũng có thể quyết định thành bại về mặt thương mại của một ấn phẩm. Việc tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO) đóng vai trò then chốt trong việc độc giả có nhìn thấy cuốn sách đó hay không.
Các nhà xuất bản buộc phải thích nghi với quá trình này bằng cách tối ưu hóa tác phẩm để phù hợp với những thuật toán công nghệ. Kết quả là tạo nên một quá trình tự kiểm duyệt trong ngành xuất bản, không phải do yêu cầu từ biên tập viên hay chính phủ, mà do các hệ thống công nghệ bên ngoài chi phối.
Rủi ro kép: Phụ thuộc và mất quyền chủ động
Rủi ro ở đây không chỉ là sự phụ thuộc của các nhà xuất bản vào những nền tảng công nghệ trong việc tìm kiếm doanh thu, mà còn là việc những ông lớn công nghệ dần nắm quyền chủ đạo trong hoạt động xuất bản. Họ bắt đầu định hình loại sách nào có khả năng sinh lời cao, và nhà xuất bản dần không có lựa chọn nào khác ngoài việc tuân theo nếu muốn bảo đảm doanh thu ổn định.
Tình trạng này tạo ra một vòng luẩn quẩn: càng phụ thuộc vào các nền tảng, các nhà xuất bản càng mất đi khả năng độc lập trong việc quyết định nội dung và phương thức phân phối. Sự sáng tạo và đa dạng trong xuất bản có nguy cơ bị thu hẹp khi mọi thứ đều phải phục vụ cho thuật toán của các nền tảng bên thứ ba.
Giải pháp: Xây dựng hệ sinh thái công nghệ tự chủ
Trước khi sự phụ thuộc trở nên quá lớn, các nhà xuất bản cần đầu tư nghiêm túc vào hoạt động xuất bản điện tử của riêng họ. Điều này bao gồm:
- Xây dựng mô hình bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng
- Phát triển hệ sinh thái độc giả đăng ký dịch vụ trực tiếp
- Tạo lập cộng đồng riêng để tăng sự gắn kết với độc giả
Những chiến lược này không thể chỉ là những dự án phụ mà cần trở thành cơ sở kinh doanh cốt lõi của mỗi nhà xuất bản. Bước thứ hai là xây dựng tầm nhìn mới, đặt các nền tảng công nghệ bên ngoài như những kênh biến động thay vì các kênh ổn định lâu dài.
Từ cách nhìn này, các nhà xuất bản cần tập trung hơn vào việc đa dạng hóa sự hiện diện trên nhiều nền tảng, tránh phụ thuộc quá lớn vào bất kỳ kênh tìm kiếm hay phân phối đơn lẻ nào. Sự đa dạng hóa sẽ giúp giảm thiểu rủi ro khi một nền tảng thay đổi chính sách hoặc thuật toán.
Đoàn kết ngành và tham gia đối thoại chính sách
Giới xuất bản cần tập hợp lại để tạo được sức ép với các công ty công nghệ toàn cầu, từ đó có sức mạnh lớn hơn trong việc thúc đẩy tính minh bạch trong thuật toán tìm kiếm, xếp hạng và quyền truy cập dữ liệu. Ngành xuất bản cũng cần tham gia sâu hơn vào những cuộc tranh luận của giới công nghệ với chính phủ các nước về:
- Quyền truy cập dữ liệu
- Khả năng tương tác giữa các nền tảng
- Tính minh bạch của thuật toán
Nếu các nhà xuất bản không chủ động tham gia vào cuộc đối thoại này, họ có nguy cơ bị động ràng buộc bởi các chính sách do người khác đặt ra, thay vì chủ động xây dựng khuôn khổ phù hợp với đặc thù ngành.
Tầm nhìn dài hạn: Chủ quyền số cho ngành xuất bản
Về lâu dài, các cuộc thảo luận về chủ quyền số, trong đó có việc phát triển các cơ sở hạ tầng công nghệ thay thế, trở nên vô cùng quan trọng. Các hệ sinh thái số độc lập sẽ không loại bỏ hoàn toàn được sự kết nối với những nền tảng lớn, nhưng có thể làm giảm đáng kể sự phụ thuộc quá mức hiện nay.
Sự phát triển của các nền tảng xuất bản độc lập, hệ thống phân phối trực tiếp và cộng đồng độc giả trung thành sẽ tạo nên một hàng rào bảo vệ cho ngành xuất bản trước những biến động từ các ông lớn công nghệ. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn liên quan đến sự đa dạng văn hóa và tự do sáng tạo trong xã hội.
Trong bối cảnh công nghệ đang định hình lại mọi khía cạnh của ngành xuất bản, việc tìm kiếm sự cân bằng giữa tận dụng lợi thế từ các nền tảng và duy trì tính tự chủ trở thành thách thức sống còn đối với mọi nhà xuất bản trong kỷ nguyên số.
