Nghịch lý của hạnh phực: Khi khao khát trở thành nguồn đau khổ
Trong tác phẩm Sống trong cõi vô thường, tác giả Om Swami - một bậc thầy tâm linh và nhà huyền môn người Ấn Độ - đã chỉ ra một nghịch lý sâu sắc: nỗi khổ đau của con người thường không bắt nguồn từ hoàn cảnh khách quan, mà xuất phát từ những kỳ vọng mãnh liệt rằng mọi thứ phải luôn diễn ra theo ý muốn. Khi cuộc sống vốn liên tục biến đổi, mong muốn giữ hạnh phúc bền lâu lại chính là nguồn cơn của bất an và thất vọng.
Cuộc sống không phải một đường thẳng bằng phẳng
Theo phân tích trong cuốn sách, nếu nhìn lại hành trình đời người, sẽ thấy rõ ràng rằng nó hiếm khi bằng phẳng và ổn định. Sẽ có những giai đoạn thuận lợi, vui vẻ xen kẽ với những khoảng thời gian khó khăn, buồn bã và thậm chí là tuyệt vọng. Những thăng trầm này đến rồi đi một cách tự nhiên, không bao giờ tuân theo mong muốn chủ quan của bất kỳ ai.
Tuy nhiên, con người thường có xu hướng nghĩ rằng cuộc đời mình toàn là khó khăn, trong khi người khác lại may mắn và hạnh phúc hơn. Người thiếu thốn tài chính cho rằng người giàu có sẽ dễ dàng hơn trong mọi việc. Ngược lại, người giàu nhưng bận rộn lại ngưỡng mộ những người làm việc giờ hành chính với cuộc sống thoải mái. Người khỏe mạnh mong muốn giàu sang, còn người giàu có lại khao khát hạnh phúc tinh thần. Ngay cả những người sở hữu cả sức khỏe lẫn tiền bạc vẫn có thể cảm thấy bất mãn và đối mặt với những thách thức riêng.
Điều này minh chứng rằng cuộc sống không hoàn hảo như một đường thẳng, mà luôn tồn tại những biến động không ngừng. Từ đó, con người có thói quen gọi mọi thứ không đúng với kỳ vọng của mình là "đau khổ". Dù chỉ là một chút khó chịu nhỏ hay một tình huống phức tạp, bất cứ điều gì gây ra bất an đều bị xem như thứ cần phải loại bỏ ngay lập tức.
Kỳ vọng phi thực tế: Nguồn gốc của khổ đau
Theo Om Swami, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có kỳ vọng, bởi kỳ vọng chính là động lực thúc đẩy sự tiến bộ và phát triển. Vấn đề thực sự nằm ở bản chất phi thực tế của những kỳ vọng đó, đặc biệt là mong muốn mọi điều tốt đẹp trong cuộc đời sẽ mãi mãi không thay đổi. Trong khi đó, bản chất cố hữu của thế giới chính là sự biến chuyển không ngừng.
Mọi sự vật, hiện tượng chỉ có thể tồn tại nhờ vào quá trình không ngừng thay đổi. Nếu bầu trời cứ giữ chặt những đám mây mà không để chúng tan đi, sẽ không có mưa, và sự sống trên Trái Đất cũng không thể tiếp tục. Khi con người ý thức được bản chất tạm bợ và vô thường của thế gian, những nghịch cảnh sẽ không còn gây ra đau khổ nhiều như trước. Những sự kiện xảy ra trong cuộc sống sẽ bớt đi tính bất ngờ khi được nhìn nhận trong dòng chảy liên tục của sự thay đổi.
Đau đớn là tất yếu, đau khổ là lựa chọn
Một luận điểm then chốt được nhấn mạnh trong Sống trong cõi vô thường là: đau đớn là điều không thể tránh khỏi trong đời, nhưng việc có đau khổ hay không lại là sự lựa chọn của mỗi người. Mất mát là chuyện tất yếu sẽ xảy ra, không phải là "có hay không" mà là "khi nào sẽ đến". Tuổi thơ, thanh xuân, tuổi trẻ, tuổi già… tất cả đều sẽ lần lượt trôi qua. Các mối quan hệ cũng có thể thay đổi theo thời gian.
Tuy nhiên, đau khổ không chỉ xuất phát từ những mất mát đó, mà còn đến từ sự bám chấp của con người. Khi muốn giữ lại những điều vốn dĩ phải thay đổi theo quy luật tự nhiên, việc buông bỏ trở nên cực kỳ khó khăn và gây ra đau đớn kéo dài. Con người thường mong muốn những thứ như sắc đẹp, tiền bạc, tuổi trẻ hay địa vị xã hội tồn tại mãi mãi. Chính sự bám chấp này khiến mỗi khi phải buông bỏ, cảm giác đau khổ trở nên nặng nề và dai dẳng hơn.
Ngược lại, khi nhận thức rõ ràng rằng mọi thứ đều tạm bợ và không ngừng biến đổi, con người có thể sống thuận theo quy luật tự nhiên một cách dễ dàng hơn. Những biến động không còn hoàn toàn bất ngờ, và phản ứng trước chúng cũng trở nên bình tĩnh và sáng suốt hơn.
Áp lực của cuộc sống hiện đại và giải pháp
Bên cạnh đó, cuốn sách cũng đề cập đến trạng thái tâm lý phổ biến của con người trong xã hội hiện đại. Việc không ngừng chạy theo công việc, mục tiêu và tham vọng khiến nhiều người luôn cảm thấy phải nắm bắt mọi thứ, không được bỏ lỡ bất cứ cơ hội nào. Tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO) thúc đẩy con người cố gắng nhiều hơn, nhưng đồng thời cũng khiến sức khỏe tinh thần và thể chất suy giảm đáng kể.
Một hình ảnh ẩn dụ được đưa ra là dòng chảy của thời gian. Từng khoảnh khắc trôi qua liên tục, nhường chỗ cho khoảnh khắc tiếp theo mà không bao giờ dừng lại. Cuộc sống cũng trôi đi theo cách đó, nhanh chóng và không ngừng nghỉ. Theo Om Swami, điều con người có thể làm là sống trọn vẹn với từng khoảnh khắc hiện tại, đón nhận chúng với sự chú tâm và lòng biết ơn sâu sắc. Đây chính là con đường dẫn đến sự bình yên nội tâm thực sự.
Nhận thức rõ bản chất vô thường của vạn vật giúp con người giảm bớt sự bám chấp, từ đó giảm thiểu đau khổ và duy trì sự bình tĩnh trước mọi biến động. Khi sống trọn vẹn từng khoảnh khắc, biết đón nhận hiện tại với tâm thế tỉnh thức và biết ơn, hạnh phúc không còn là điều xa vời mà trở thành trải nghiệm sống động trong chính cuộc sống hàng ngày.
Bản tiếng Việt của cuốn sách Sống trong cõi vô thường do First News - Trí Việt thực hiện, mang đến cho độc giả Việt Nam những góc nhìn sâu sắc về cách đối diện với những thăng trầm của cuộc đời.
