Tại buổi gặp gỡ giao lưu, nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, đã bày tỏ tình cảm và sự kính trọng sâu sắc đối với nhà văn Xuân Phượng. Bà nhấn mạnh: “Có những cuộc đời mà khi soi vào, chúng ta không chỉ thấy chiều dài của thời gian, mà còn thấy cả chiều sâu của lịch sử, chiều rộng của một tâm hồn và tình yêu vô bờ bến của một trái tim. Đạo diễn, nhà văn Xuân Phượng chính là một con người như thế.”
Cuốn hồi ký “Chân cứng đá mềm” ra đời khi tác giả ở tuổi gần một trăm, được xem là kỳ tích của sức sáng tạo. Theo nhà văn Trịnh Bích Ngân, tác phẩm không chỉ tiếp nối những ký ức mà còn là sự đúc kết, lời tự sự bình thản nhưng đầy uy lực của một người đã vượt qua mọi giông bão cuộc đời. Cái tên “Chân cứng đá mềm” chính là tuyên ngôn sống, khẳng định rằng nếu lòng người đủ vững vàng, đôi chân đủ kiên định, thì “đá” cũng phải “mềm”.
Hành trình từ bác sĩ đến đạo diễn
“Chân cứng đá mềm” là những trang hồi ký chân thật và giàu cảm xúc, ghi dấu ấn chuyển mình từ một bác sĩ sang công việc đạo diễn điện ảnh. Hành trình bắt đầu làm phim ở tuổi 37 là một bước ngoặt táo bạo và đáng khâm phục. Từ những ngày đầu, tác giả đã trải qua không ít sóng gió, va vấp, nhưng nhờ đó có cơ hội sống trọn vẹn với đam mê.
Câu chuyện bắt đầu vào tháng 6 năm 1967, khi tác giả cùng đội ngũ bác sĩ được phân công chăm sóc sức khỏe cho đoàn làm phim nước ngoài, đồng thời làm phiên dịch Pháp-Việt cho năm nhà quay phim Việt Nam và hai đạo diễn Pháp Marceline Loridan và Joris Ivens trong bối cảnh chiến tranh khắc nghiệt. Sau khi bộ phim “Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân” hoàn thành, trước khi rời Việt Nam về Paris, đạo diễn Joris Ivens đã nhắn nhủ: “Giữa năm 1967 này, các bạn đang rất cần những phiên dịch, những bác sĩ. Nhưng cần gấp hơn nữa là một đội ngũ những người phóng viên chiến trường để ghi lại tại chỗ những tội ác mà kẻ thù đã giáng xuống đất nước các bạn, để ghi tại chỗ sức chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tấc đất của dân tộc Việt Nam. Mong Phượng hãy mạnh dạn dấn thân vào một nghề tuy tiềm ẩn nhiều hiểm họa... Chính lúc này đây, đất nước bạn đang rất cần những phóng viên chiến trường.”
Lời nói đó đã đi sâu vào tâm trí bà Xuân Phượng trong nhiều đêm. Bà quyết định chuyển sang lĩnh vực mới, làm phim tài liệu, ghi lại những thước phim hiện thực từ chiến tranh tại Việt Nam để thế giới thấy tinh thần can trường của dân tộc, những mất mát nặng nề và khát vọng tự do, hòa bình, độc lập của người Việt.
Nửa thế kỷ làm phim
Theo chia sẻ của nhà văn Xuân Phượng, việc viết lại nửa thế kỷ của một đời phim không dễ dàng. Trong “Chân cứng đá mềm”, tác giả chỉ kể lại những chuyến đi làm phim đã để lại ấn tượng khó quên. Tác phẩm ghi lại những kỷ niệm một đời làm phim với những thước phim đi qua chiến tranh, ký ức và số phận con người, từ trận địa tuyến lửa Vĩnh Linh, Quảng Trị khốc liệt. Ở thời khắc lịch sử 30/4/1975, bà theo chân đoàn quân tiến vào Sài Gòn, trở thành một trong những phóng viên đầu tiên chứng kiến chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng. Năm 1976, bộ phim “Khi tiếng súng vừa tắt” của bà nhận giải chính thức tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig. Xen kẽ là những câu chuyện đời thường giản dị như hình ảnh Việt Nam và chiếc xe đạp, cùng hồi ức về đồng đội, đồng nghiệp nay chỉ còn trong ký ức.
Giá trị văn học và lịch sử
Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thanh Truyền, Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh nhận xét: Nếu “Gánh gánh gồng gồng” - hồi ký đầu tiên của tác giả - gây ấn tượng bởi cuộc đời thăng trầm của một nghệ sĩ đến với cách mạng, quyển thứ hai “Khắc đi… khắc đến” có nét duyên của những tiểu tự sự bi hài, thì “Chân cứng đá mềm” tạo dấu ấn bởi ý nghĩa của lý tưởng, hành trình sống, và sự hòa kết văn chương - điện ảnh - lịch sử trong nội dung và cách thức trình bày. Ông chia sẻ: “Giọng văn trong ‘Chân cứng đá mềm’ vừa cung nghiêm như tâm trạng của người chạm tay vào quá khứ, vừa gần gũi, da diết quan hoài xen bông đùa giễu nhại. Cái an nhiên ấy chỉ có thể có được từ một người thấu trải bao vui-buồn, được-mất, hạnh phúc-khổ đau, vinh quang-cay đắng. Đây là một triết lý sống rất tích cực.”
Ông Trần Đình Ba, Phó Giám đốc, Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, với ba quyển hồi ký đã xuất bản, nhà văn Xuân Phượng đã đóng góp lớn cho văn học Việt Nam giá trị di sản ký ức. Những quyển hồi ký của bà không đơn thuần là hồi ký cá nhân, mà qua từng trang sách, độc giả còn thấy được lịch sử đất nước, văn hóa dân tộc. Một dấu ấn khác của “Chân cứng đá mềm” là chiếc bìa với bức tranh “Ước mơ” của họa sĩ Trương Đình Hào. Nhà văn Xuân Phượng chia sẻ, hình ảnh những đứa trẻ thả diều gửi ước mơ bay lên trời cao, ước mơ được tự do, tượng trưng cho thông điệp con người không bao giờ ngừng mơ ước, và ước mơ hòa bình là khát khao lớn của toàn dân tộc.
