Cuộc Chiến Kim Loại Hiếm: Phía Sau Những Ảo Tưởng Công Nghệ Xanh
Trong cuốn sách "Cuộc chiến kim loại hiếm", nhà báo người Pháp Guillaume Pitron đã thực hiện một cuộc điều tra sâu sắc, mang đến góc nhìn khác biệt về mặt trái của cuộc cách mạng công nghệ xanh và số hóa. Tác phẩm này không chỉ gợi nhiều suy ngẫm mà còn vạch trần những thực tế phũ phàng trong bối cảnh thế giới hiện tại, nơi Trung Quốc đang thống trị ngành công nghiệp then chốt này.
Sự Dịch Chuyển Quyền Lực Trong Ngành Công Nghiệp Đất Hiếm
Vào cuối những năm 1990, Nhật Bản, Mỹ và châu Âu từng chiếm tới 90% thị trường nam châm toàn cầu. Tuy nhiên, hiện nay, Trung Quốc đã kiểm soát tới 92% sản lượng thế giới, một sự đảo ngược ngoạn mục phản ánh sự thay đổi trong cán cân quyền lực công nghiệp. Sự mù quáng của phương Tây bắt nguồn từ những ảo tưởng dai dẳng, như niềm tin vào sự dẫn đầu vĩnh viễn trong khoa học và kinh tế.
Trong những năm 1980, khi từ bỏ các ngành công nghiệp nặng, phương Tây tin rằng có thể tập trung vào sản xuất giá trị gia tăng cao và duy trì biên lợi nhuận ổn định. Nhiều người còn cho rằng các quốc gia mới nổi sẽ mãi chỉ là công xưởng sản xuất hàng hóa thông thường, trong khi họ độc quyền thống trị các lĩnh vực lợi nhuận cao. Một đại diện công đoàn ngành luyện kim Mỹ chia sẻ: "Hầu hết mọi người vẫn tin rằng tác động từ cạnh tranh Trung Quốc chỉ giới hạn ở công việc ít kỹ năng. Chúng ta không nhận ra mình đang mất cả những việc yêu cầu kỹ năng cao nhất."
Ảo Tưởng Về Nền Kinh Tế Dịch Vụ Và Sự Phân Mảnh Công Nghiệp
Thêm vào đó là ảo tưởng cho rằng các ngành công nghiệp sẽ nhường chỗ cho nền kinh tế dịch vụ, tập trung vào tri thức để tạo giá trị gia tăng cao. Quan điểm này được giới doanh nghiệp chấp nhận rộng rãi đầu những năm 2000, phản ánh sự mơ tưởng về phi vật chất hóa. Các nhà công nghiệp như Serge Tchuruk của Alcatel-Lucent bị cuốn hút bởi viễn cảnh "doanh nghiệp không nhà máy", nơi trí tuệ được ưu tiên hơn cơ sở sản xuất.
Tư duy này dẫn đến sự phân mảnh công nghiệp, khi nhiều nhà sản xuất từ bỏ nhà máy và chuyển sang sử dụng nhà thầu phụ. Xu hướng này cũng bắt nguồn từ sự thiếu mặn mà của công chúng với ngành công nghiệp, đặc biệt tại Pháp. Ông Régis Poison, cựu kỹ sư tại Rhône-Poulenc, nhận định: "Xã hội dần quay lưng với doanh nhân, và ngày nay, nhiều người không còn thích nhà máy vì chúng đồng nghĩa với sa thải."
Chiến Lược Của Trung Quốc Và Sự Đối Đầu Của Phương Tây
Từ những năm 2000, Trung Quốc bắt đầu áp dụng các biện pháp như hạn ngạch xuất khẩu kim loại hiếm, làm xáo trộn các nhà sản xuất nam châm toàn cầu. Họ buộc phải lựa chọn giữa việc giữ nguyên hoạt động với rủi ro thiếu nguyên liệu hoặc chuyển dịch sang Trung Quốc để tiếp cận nguồn tài nguyên. Nhật Bản nhanh chóng đưa công nghệ sang Trung Quốc do khao khát nguyên liệu.
Đối với các doanh nghiệp kiên quyết chống lại, Bắc Kinh áp dụng biện pháp bóp méo giá khoáng sản. Thượng nghị sĩ Sherrod Brown của Ohio chỉ trích: "Trung Quốc tạo ra tình trạng khan hiếm giả, đẩy giá quốc tế lên cao trong khi giữ giá nội địa thấp. Làm sao chúng ta cạnh tranh khi họ gian lận trắng trợn?" Năm 2022, thượng nghị sĩ Marco Rubio của Florida cũng nhận định tương tự, nhấn mạnh rằng đất hiếm khó có thể được khai thác tại Mỹ do sự cạnh tranh không công bằng từ Trung Quốc.
Sự Thống Trị Toàn Diện Của Trung Quốc Trong Chuỗi Giá Trị
Chiến lược này khiến phần lớn nhà sản xuất nam châm ngoài Trung Quốc gặp bất lợi. Từ việc kiểm soát 92% sản lượng thế giới, Trung Quốc đã mở rộng độc quyền từ khai thác sang chế biến, chiếm lĩnh hai giai đoạn then chốt của chuỗi công nghiệp. Chuyên gia Vivian Wu khẳng định: "Trong tương lai gần, Trung Quốc sẽ có ngành công nghiệp đất hiếm tích hợp hoàn toàn từ đầu đến cuối chuỗi giá trị."
Thực tế này đã phần nào hiện thực hóa, bắt đầu từ thành phố Bao Đầu ở Nội Mông. Cuốn sách của Pitron không chỉ là một tác phẩm điều tra mà còn là lời cảnh báo về sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong kỷ nguyên công nghệ xanh, đặt ra câu hỏi lớn về tính bền vững và an ninh kinh tế toàn cầu.
