Nhà văn Đức Anh: Đọc sách ngoại văn mở ra thế giới khác, vượt xa tri thức
Trong bối cảnh sách ngoại văn đang có sức sống mới, mở ra những chiều kích khác cho việc đọc, nhà văn Đức Anh - tác giả tiểu thuyết trinh thám và người vận hành Nhà sách Quốc tế InBook - đã có cuộc trò chuyện sâu sắc về giá trị của việc đọc. Anh cho rằng giá trị cốt tủy của đọc có thể vượt ra ngoài việc tìm kiếm tri thức, mà nằm ở khả năng mở ra những điều chưa biết, những điều khác biệt so với suy nghĩ trước đó.
Khoảng trống để sách ngoại văn phát triển
Nhà văn Đức Anh nhận định, mảng sách ngoại văn có tốc độ tăng trưởng lớn nhưng thị phần vẫn khá nhỏ. Tuy nhiên, tiềm năng thị trường là rõ ràng. Anh giải thích: "Sức sống của thị trường sách đang chậm hơn so với nhu cầu thực tế của độc giả. Các công dân toàn cầu ngày nay cần cập nhật nhanh kỹ năng để sống trong thế giới luôn thay đổi, hiểu các cuộc chiến, biến động giá, và sinh tồn trong nghề nghiệp. Sách vở Việt Nam khó cập nhật nhanh, trong khi đợi mua bản quyền và dịch thuật lâu. Đó chính là khoảng trống để sách ngoại văn phát triển."
Thêm vào đó, việc đọc ngoại văn hiện nay không còn khó khăn nhờ đào tạo tiếng Anh tốt hơn. Anh nhấn mạnh: "Nhu cầu là có thật, nhưng tốc độ chưa tương xứng. Chúng ta chỉ đang lặp lại việc mà thế hệ trí thức trước năm 1945 đã làm: mang sách từ các nền xuất bản khác trực tiếp về Việt Nam."
Điều 'lạ' trong mảng sách ngoại văn
Một điều thú vị mà nhà văn Đức Anh chia sẻ là những cuốn sách ngoại văn bán chạy nhất ở InBook không phải là sách dễ đọc hay rẻ tiền. "Những tác phẩm của Dostoevsky, Gaskell, George Eliot, hay các tác phẩm đương đại như Ocean Vuong, Alice Walker, đều bán rất tốt. Thường thì cùng một tác phẩm, bản tiếng Việt chưa chắc bán tốt bằng bản gốc." Anh cho rằng điều này phá vỡ định kiến rằng sách văn học khó bán, và khẳng định sách văn học thường là những cuốn bán chạy nhất tại các hiệu sách ngoại văn.
Tính định hướng và hệ thống trong việc đọc
Nhà văn Đức Anh nhiều lần nhắc đến thị trường sách "thừa cung, thiếu định hướng" và tầm quan trọng của việc đọc có hệ thống. Anh giải thích: "Một số người làm sách và độc giả Việt Nam thường muốn những gì nhanh, gọn, lẹ - một cuốn sách giải quyết nhiều thứ. Nhưng một bộ phận độc giả khác cần định hướng để sự đọc không manh mún, tốn thời gian."
Anh nhấn mạnh: "Việc đọc luôn có tính hệ thống, vì không bao giờ một quyển sách là riêng lẻ, mà luôn tồn tại trong cái toàn thể. Tính định hướng và hệ thống giúp ta đi tới cái toàn thể của sách vở, và phát hiện ra sự liên lạc giữa các tư tưởng trong văn chương, nghệ thuật."
Giá trị cốt tủy của việc đọc
Nhà văn Đức Anh chia sẻ quan điểm sâu sắc về mục đích của việc đọc: "Tôi từng nghĩ đọc là để có tri thức, nhưng cũng cảnh giác với điều đó. Tôi nghĩ người ta đọc vì cuốn sách có thế giới khác. Nhưng để có thế giới khác, trước hết phải có 'thế giới' thật sự khác. Khi đọc, không phải bản thân ta thay đổi, mà quyển sách mới thay đổi: Chúng ta đọc đến khi nhận ra quyển sách đó thật sự khác, mở ra một bãi lau sậy của sự chưa biết. Đó mới là giá trị cốt tủy của việc đọc."
Anh cũng đề cập đến các tủ sách và bộ sách (collection) trên thế giới, coi đây là đỉnh cao lý tưởng của xuất bản. "Mỗi collection là một mảng của cuộc sống, ta không thể hiểu ngay qua một vài cuốn. Khi đọc theo lộ trình, bỗng nhiên ta hiểu ra điều rất khác."
Định hướng sách ngoại văn tại InBook
Nhà văn Đức Anh cho biết, InBook có dự án tiếp cận đủ các truyền thống (tradition) khác nhau, không chỉ từ các quốc gia mà còn từ các giai đoạn lịch sử. "Mỹ, Nhật Bản, Đức, Pháp, Tây Ban Nha, Áo... Mỗi truyền thống có sắc thái lịch sử và tác giả tiêu biểu. Đó là ước mơ của InBook." Anh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu bối cảnh đằng sau tác phẩm, như trường hợp của Kafka, để cảm nhận sự hiện diện của thế giới tinh thần và trí thức.
Là độc giả trước khi là nhà văn
Khi được hỏi về việc chuyển sang mảng sách ngoại văn, nhà văn Đức Anh khẳng định không từ bỏ hy vọng với sách trong nước. Anh nhận xét: "Sách Việt Nam làm tốt ở các mảng như du ký, hồi ký, chia sẻ kỹ năng. Nhưng văn học, triết học, nghiên cứu lịch sử - địa lý - những cuốn tác động lớn vào trái tim và bộ não xã hội - thì chưa đáp ứng được."
Anh cho rằng tác giả Việt thiếu nguồn nhựa sống về sự đọc, dù sống trong bể thông tin vô biên. "Phải quay lại câu chuyện nhìn thế giới trước. Hiểu điều khác mình, ta sẽ hiểu mình hơn, và viết văn được." Anh tự nhận mình muốn đọc nhiều hơn, sống trong thế giới nghệ thuật và sách vở trước khi viết. "Văn nhân thế giới đều là độc giả trước khi là nhà văn. Đời sống sách vở của họ rất tươm tất."
Thế kỷ của văn chương và trận chung kết niềm tin
Nhà văn Đức Anh chia sẻ quan điểm về tri thức đến bằng con đường tình cảm. "Tri thức có quá nhiều, hiện nay dễ rơi vào mê cung. Hiểu biết còn có khía cạnh của việc phải tin, phải yêu mến nó. Khi có đức tin dựa trên hệ thống hiểu biết, người ta tự tin hơn, tạo nên tinh thần trí thức. Đó là cái gốc để tạo ra văn chương."
Anh còn dự báo thế kỷ 21 là thế kỷ của văn chương. "Ta đang bước vào trận chung kết của các niềm tin khác nhau, giữa hiểu biết máy móc và hiểu biết con người. Văn chương ẩn chứa hiểu biết từ bên trong, là khí chất của con người. Càng sống trong thế giới nhân tạo, ta càng cần điều này để cân bằng." Anh lý giải: "Thường sau một thế kỷ nhiều cách mạng và biến động, sẽ có một thế kỷ văn chương. Tôi đoán thế kỷ 21 sẽ là câu chuyện như thế."
Nhà văn Đức Anh sinh năm 1993, được biết đến với các tác phẩm trinh thám như Tường lửa, Thiên thần mù sương, Đảo bạo bệnh. Năm 2023, anh nhận giải Tác giả trẻ của Hội Nhà văn Việt Nam với tiểu thuyết Nhân sinh kép: Sống hai cuộc đời. Bên cạnh sáng tác, anh hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, đóng góp vào sự phát triển của văn hóa đọc tại Việt Nam.
