Bạn đọc gì lâu năm, bạn sẽ trở thành kiểu người đó: Sách định hình tư duy và nhân cách
Ông Nguyễn Cảnh Bình, Chủ tịch HĐQT và người sáng lập Công ty Cổ phần Sách Alpha (Alpha Books) cùng Omega Việt Nam, đồng thời là Giám đốc Trung tâm hợp tác Trí tuệ Việt Nam (VICC) và sáng lập Chương trình Đào tạo Lãnh đạo Trẻ ABG, đã chia sẻ một bài viết sâu sắc về tác động của việc đọc sách lâu dài đến con người. Bài viết này được Tri Thức - Znews giới thiệu đến bạn đọc, khám phá câu hỏi tưởng đơn giản nhưng đầy ý nghĩa: nếu hai người cùng sống trong một thành phố, cùng một thời đại, cùng tiếp xúc với những biến động kinh tế - xã hội giống nhau, nhưng suốt 10 năm họ đọc hai loại sách hoàn toàn khác nhau, liệu họ có trở thành hai kiểu người khác nhau không?
Ông Bình khẳng định rằng điều này hoàn toàn có thể xảy ra. Bởi vì đọc sách không chỉ là tiếp nhận thông tin đơn thuần. Đọc sách là sống chung lâu dài với một hệ ngôn ngữ và tri thức cụ thể. Ngôn ngữ và tri thức, dù ta không nhận ra, chính là yếu tố âm thầm định hình cấu trúc suy nghĩ, cách ta đặt câu hỏi, cách ta đánh giá đúng sai, và thậm chí cách ta phản ứng trước các biến cố trong cuộc sống.
Đọc sách như chế độ dinh dưỡng cho tâm trí
Nếu ví đời sống tinh thần như một cơ thể, thì sách chính là chế độ dinh dưỡng hàng ngày. Không ai ăn một bữa mà thay đổi hình thể ngay lập tức. Nhưng nếu 10 năm bạn ăn theo một chế độ nhất định - chẳng hạn nhiều đường và chất béo, hoặc nhiều rau xanh và đạm lành mạnh - cơ thể bạn chắc chắn sẽ khác biệt rõ rệt. Việc đọc sách cũng tương tự như vậy. Một cuốn sách đơn lẻ không thể thay đổi bạn, nhưng 10 năm đọc một loại sách sẽ tạo ra một cấu trúc não bộ khác biệt, định hình cách bạn nhìn nhận thế giới.
Khi sống lâu trong thế giới của hiệu suất và kinh doanh
Hãy hình dung một người nhiều năm đọc các tác phẩm như Từ tốt đến vĩ đại của Jim Collins, Khởi nghiệp tinh gọn của Eric Ries, Từ Không đến một của Peter Thiel, Nguyên lý của Ray Dalio, và Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman. Những khái niệm như lợi nhuận, tối ưu, chiến lược, đo lường, hệ thống, hiệu suất, và lợi thế cạnh tranh sẽ dần trở thành ngôn ngữ quen thuộc. Thế giới trong mắt họ hiện ra như một bài toán có thể cải thiện, nơi mỗi vấn đề đều có thể tách ra thành biến số, và sai lầm không còn là thất bại mà là dữ liệu để điều chỉnh.
Kiểu tư duy này rất mạnh mẽ, giúp xã hội phát triển kinh tế nhanh chóng, khuyến khích hành động thay vì than phiền, và tạo ra những doanh nghiệp hiệu quả cùng các nhà quản lý quyết đoán. Tuy nhiên, nếu sống quá lâu trong hệ ngôn ngữ này, ta có thể bắt đầu nhìn mọi thứ như một chỉ số, thậm chí đặt câu hỏi về tình yêu có “ROI” không, hay giáo dục có “hiệu suất đầu tư” bao nhiêu. Điều này không phải vì sách kinh doanh sai, mà vì bất kỳ hệ ngôn ngữ và kho tri thức nào, nếu độc tôn quá lâu, đều có thể định hình hoặc làm lệch lạc thế giới quan của con người.
Khi lớn lên cùng triết học và văn học
Ngược lại, hãy hình dung một người khác dành nhiều năm đọc các tác phẩm của Plato, Aristotle, Kant, Nietzsche, Hannah Arendt, Camus, và Sartre. Thế giới trong mắt họ đầy những câu hỏi sâu sắc về công lý, tự do, bản chất con người, và trách nhiệm cá nhân. Triết học không cung cấp câu trả lời nhanh chóng, mà buộc ta phải định nghĩa trước khi tranh luận, dạy ta phân biệt giữa khẳng định và lập luận, và nhìn lại tiền đề của chính mình.
Một người sống lâu trong thế giới triết học có thể chậm hơn trong hành động, nhưng họ khó bị khẩu hiệu cuốn đi và có xu hướng đặt câu hỏi phản biện. Trong khi đó, văn học kinh điển từ Dostoevsky, Tolstoy, Chekhov, đến Victor Hugo và Balzac không cung cấp công thức thành công, mà đặt bạn vào những xung đột đạo đức, đào sâu cảm xúc và giúp bạn trở nên nhạy cảm hơn với nỗi đau của người khác.
Khi nhìn đời như một bàn cờ chiến lược và trưởng thành cùng truyện tranh
Nếu nhiều năm bạn đọc các tác phẩm như Tam Quốc, Thủy Hử, hoặc sử sách cổ điển, bạn sẽ quen với tư duy mưu lược, nhìn quan hệ xã hội như liên minh và phản bội. Kiểu đọc này tạo ra năng lực phân tích quyền lực mạnh mẽ, giúp hiểu chính trị và cấu trúc xã hội, nhưng cũng có thể khiến ta trở nên đa nghi. Mặt khác, truyện tranh Nhật Bản như Naruto, One Piece, Attack on Titan, và Death Note, nếu được đọc lâu dài, có thể trở thành nền tảng đạo đức, mang lại tinh thần nỗ lực, niềm tin vào quá trình rèn luyện, và sự đồng cảm với nhân vật yếu thế.
Đọc sâu giống như chạy marathon: Rèn luyện sức bền trí tuệ
Ông Bình so sánh việc đọc sâu với chạy marathon. Bạn có thể đọc hàng nghìn bài viết ngắn mỗi năm, với tổng số chữ còn nhiều hơn một cuốn sách dày, nhưng khả năng theo dõi một lập luận dài 400 trang, giữ sự tập trung liên tục, và chịu đựng sự phức tạp mới là “cơ bắp” thực sự của não bộ. Đọc sâu rèn luyện sức bền trí tuệ, giống như việc giải những bài toán khó cấp 3 không thể thay thế bằng việc chỉ đọc bảng cửu chương.
Vì thế, câu hỏi quan trọng không phải là bạn đọc bao nhiêu, mà là bạn đang sống cùng loại ngôn ngữ nào. Nếu 10 năm bạn sống trong ngôn ngữ của hiệu suất, bạn có thể trở thành người tối ưu; nếu trong ngôn ngữ của bi kịch và cứu rỗi, bạn có thể trở thành người nội tâm; và nếu trong ngôn ngữ của bằng chứng khoa học, bạn sẽ quen với kiểm chứng. Không loại nào tuyệt đối đúng hay sai, vấn đề là sự cân bằng. Một tâm trí khỏe mạnh không thể chỉ sống trong một hệ ngôn ngữ duy nhất.
Ông Bình nhấn mạnh rằng khi hàng triệu người cùng lựa chọn môi trường tinh thần giống nhau, điều đó không chỉ định hình cá nhân mà còn định hình cả cấu trúc tư duy của một xã hội. Cuối cùng, bạn đọc gì lâu năm, bạn sẽ dần trở thành kiểu người đó, và việc lựa chọn sách phong phú là chìa khóa cho sự phát triển toàn diện.
