Trong lời mở đầu cuốn sách '6 vật liệu định hình văn minh nhân loại' (NXB Tri thức), tác giả, nhà báo Ed Conway viết: 'Chúng ta rất giỏi trong việc đếm số đô la của GDP nhưng hiểu rất ít về lượng vật chất mà ta đào lên từ lòng đất'. Ông khẳng định một trong những ngộ nhận nghiêm trọng hiện nay là cho rằng con người đang giảm dần sự phụ thuộc vào các vật liệu, nhất là khi thế giới chuyển mình theo các ngành 'phi vật chất' như dữ liệu, dịch vụ, thương mại.
Vật liệu và sự phụ thuộc ngày càng tăng
Thực tế, khi dân số trên hành tinh xanh càng đông đúc, con người lại càng phụ thuộc vào vật liệu hơn bao giờ hết. Ed Conway chỉ ra rằng mỗi bậc tăng trưởng kinh tế trong lịch sử nhân loại luôn gắn liền với công cuộc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Nghịch lý thay, những doanh nghiệp nổi tiếng toàn cầu như Apple, Tesla luôn phải phụ thuộc vào các công ty ít tiếng tăm để khai thác và chuyển hóa nguyên liệu thô thành sản phẩm thương mại. Cũng vì thế, rất ít người có thể hình dung rằng để tạo ra thứ đơn giản như một chiếc bút chì cũng cần sự hợp lực từ nhiều đơn vị sản xuất trong chuỗi cung ứng, chứ chưa nói đến một thiết bị điện tử phức tạp như smartphone.
Hành trình của 6 vật liệu chủ chốt
Cuốn sách chia làm 6 chương lớn tương ứng với 6 vật liệu: Cát, Muối, Sắt, Đồng, Dầu và Lithium, được lựa chọn dựa trên độ phổ biến, tính hữu dụng và khó thay thế. Trước khi vào nội dung chính, Ed Conway bắt đầu với câu chuyện về khai thác vàng - một kim loại không nằm trong nhóm vật liệu chủ đạo. Vàng đắt vì quý hiếm nhưng tính ứng dụng không cao. Dẫu vậy, 'cơn sốt' vàng vẫn xui khiến con người sẵn lòng phá hủy cả một ngọn núi, làm nổ tung hàng tấn đất đá. Việc tách vàng khỏi quặng đòi hỏi quy trình hóa học độc hại, gây tác động đáng kể đến môi trường. Tuy nhiên, dư luận chỉ quan tâm giá vàng tăng hay giảm, ít ai nhìn thấy những hệ lụy về môi trường và xã hội ẩn sau hành trình tạo ra một thỏi vàng.
Nhựa và dầu mỏ: Không chỉ là 'kẻ phản diện'
Những năm gần đây, nhựa và nhiên liệu hóa thạch thường bị xem là 'thủ phạm' dẫn đến biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, qua phân tích của Ed Conway, người đọc sẽ hiểu rằng vật liệu nào cũng có thời 'hoàng kim' trong lịch sử. Việc phát hiện dầu thô và phát triển công nghệ lọc dầu thành xăng đã mở ra cuộc cách mạng năng lượng, giúp con người di chuyển bằng ô tô trên quy mô lớn, đồng thời giúp nhiều đường phố phương Tây thoát khỏi nạn ô nhiễm do chất thải từ ngựa kéo xe. Nhựa, một sản phẩm quan trọng của ngành lọc hóa dầu, từng là lời giải cho nhiều thách thức. Nhờ đặc tính linh hoạt, nhựa mang đến sự chủ động trong thiết kế vật liệu phù hợp cho từng nhu cầu. Ở giai đoạn đầu, nhựa còn được kỳ vọng góp phần bảo vệ thiên nhiên khi giảm sự phụ thuộc vào các nguồn nguyên liệu từ động vật và thực vật.
Nghịch lý của ngành dầu mỏ và thách thức tái chế
Ed Conway chỉ ra một nghịch lý: ngành dầu mỏ nổi tiếng vì 'sự tằn tiện, quyết tâm không để lãng phí dù chỉ một giọt dầu', nên đã tận dụng tối đa mỗi phụ phẩm để tạo ra sản phẩm thương mại, thúc đẩy sự ra đời của nhiều ngành công nghiệp và vật liệu mới. Thế nhưng, chính 'sự tằn tiện' đó đã khiến xã hội bị bao phủ bởi những món đồ chơi, trang sức nhựa rẻ tiền, dùng một lần rồi bỏ. Câu chuyện 'tái chế nhựa' trở nên kém hiệu quả về mặt kinh tế bởi quá trình tái chế còn đắt đỏ hơn sản xuất hạt nhựa mới.
Chuyển dịch năng lượng và câu chuyện tài nguyên
Nhân loại đang từng bước chuyển dịch từ năng lượng hóa thạch sang năng lượng điện, với hy vọng tìm ra hướng đi bền vững. Dù quá trình chuyển đổi năng lượng thường được nhìn nhận là vấn đề công nghệ, nhưng về bản chất đây vẫn là câu chuyện của tài nguyên. Cốt lõi của xe điện nằm ở các bộ pin được sản xuất từ lithium, đồng và nhiều kim loại quan trọng. Chuyển dịch sang xe điện với pin lithium có thể giải quyết ô nhiễm do nhiên liệu hóa thạch, nhưng Ed Conway cho rằng sự phụ thuộc vào lithium trong tương lai có thể tạo ra những nút thắt mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu, làm gia tăng cạnh tranh địa chính trị xung quanh quyền tiếp cận nguồn nguyên liệu chiến lược.
Thông điệp quan trọng của cuốn sách là lời nhắc rằng đằng sau mỗi bước tiến của nhân loại, không thể thiếu sự góp mặt của tài nguyên. Bằng lối kể giàu thông tin, lồng ghép những nhận định sắc sảo, Ed Conway dẫn dắt người đọc đi qua những sa mạc cát, mỏ muối, nhà máy lọc dầu, hay xưởng quang khắc tấm silicon, mở ra hành trình khám phá đầy hấp dẫn về từng vật liệu đã âm thầm tạo dựng nền tảng cho thế giới ngày nay.
Ed Conway (1979) là nhà báo người Anh, biên tập viên về kinh tế và dữ liệu của Sky News, thường xuyên viết bài cộng tác với The Times, Sunday Times. Với khả năng biến các chủ đề kinh tế và tài chính phức tạp thành những câu chuyện dễ hiểu, ông đã nhận nhiều giải thưởng báo chí uy tín. Một tác phẩm khác của ông từng được phát hành tại Việt Nam là '50 ý tưởng kinh tế lớn chúng ta cần biết' (NXB Dân trí).
