Bộ phim The Odyssey của Christopher Nolan không chỉ kể lại câu chuyện về một anh hùng Hy Lạp mà còn vô tình đặt ra một câu hỏi rất hiện đại về testosterone. Trong nhiều năm qua, testosterone đã trở thành một trong những từ khóa bị hiểu sai nhiều nhất trên Internet. Chỉ cần tìm kiếm cụm từ 'high testosterone' trên TikTok, YouTube hay Instagram, người dùng sẽ dễ dàng bắt gặp hàng loạt hình ảnh quen thuộc: những người đàn ông nâng tạ đến kiệt sức, gầm lên trong phòng gym, lao vào thử thách mạo hiểm, hay những video cổ súy cho hình mẫu 'alpha male' luôn thống trị người khác. Thế nhưng, nếu có một bộ phim bom tấn đang đưa ra định nghĩa hoàn toàn khác về testosterone, đó có lẽ chính là The Odyssey của Christopher Nolan.
Thế nào mới là nam tính?
Ở bề mặt, đây là câu chuyện về chiến tranh, quái vật, những chuyến hải trình và các trận chiến kéo dài hàng nghìn cây số. Nhưng càng nhìn kỹ, người ta càng nhận ra Odysseus hiếm khi chiến thắng nhờ sức mạnh cơ bắp. Điều giúp ông sống sót suốt hành trình kéo dài hai thập kỷ lại là những phẩm chất ít khi được gắn với khái niệm 'nam tính' trên mạng xã hội: kiên nhẫn, kiểm soát bản thân, biết chờ đợi và luôn đặt trách nhiệm lên trên cái tôi. Đó cũng là lý do nhiều học giả xem Odyssey không chỉ là sử thi về chiến tranh, mà còn là một trong những câu chuyện đầu tiên của nhân loại về trí tuệ cảm xúc và khả năng tự kiểm soát.
Khoa học hiện đại về testosterone
Đáng chú ý, góc nhìn này lại trùng khớp với những gì khoa học hiện đại đang dần khám phá về testosterone. Trong nhiều thập kỷ, hormone này gần như đồng nghĩa với sự hung hăng. Tuy nhiên, các nghiên cứu thần kinh học và tâm lý học gần đây cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều. Nhà sinh học thần kinh Robert Sapolsky của Đại học Stanford nhiều lần nhấn mạnh rằng testosterone không đơn giản khiến con người trở nên bạo lực. Thay vào đó, hormone này có xu hướng làm tăng động lực theo đuổi địa vị xã hội. Cách con người đạt được địa vị ấy lại phụ thuộc vào chuẩn mực của môi trường xung quanh. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 2018 với 243 nam giới cho thấy khi testosterone được bổ sung trong điều kiện thí nghiệm, điều tăng lên rõ rệt không phải xu hướng gây hấn mà là mong muốn đạt được địa vị xã hội. Những người tham gia có xu hướng lựa chọn các thương hiệu mang tính biểu tượng về địa vị nhiều hơn, ngay cả khi chất lượng sản phẩm tương đương các lựa chọn khác. Các tác giả kết luận testosterone làm gia tăng động lực theo đuổi vị thế, chứ không đơn thuần thúc đẩy bạo lực.
Một nghiên cứu khác đăng trên PMC cũng đưa ra kết luận tương tự. Trong thí nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, testosterone khiến người tham gia sẵn sàng trừng phạt những hành vi thiếu công bằng, nhưng đồng thời cũng hào phóng hơn khi đối phương cư xử công bằng. Theo nhóm nghiên cứu, hormone này có thể thúc đẩy cả hành vi cạnh tranh lẫn hành vi vị tha, miễn là chúng giúp duy trì hoặc nâng cao vị thế xã hội.
Odysseus: Hiện thân của 'status without aggression'
Nếu một xã hội tôn vinh bạo lực, testosterone có thể thúc đẩy hành vi hung hăng. Nhưng nếu xã hội đánh giá cao khả năng lãnh đạo, sự điềm tĩnh hay tinh thần trách nhiệm, hormone này cũng có thể khuếch đại chính những phẩm chất đó. Điều này khiến Odysseus trở thành một nhân vật thú vị dưới lăng kính khoa học hiện đại. Khi đối mặt với Cyclops, ông không lao vào chiến đấu dù đang ở thế tuyệt vọng. Ông quan sát, chờ đợi, lập kế hoạch rồi mới hành động. Nếu phản ứng theo bản năng ngay từ đầu, cả đoàn thủy thủ có lẽ đã bỏ mạng trong hang động. Đến đoạn vượt qua Sirens, Odysseus tiếp tục cho thấy điều ngược hẳn với hình mẫu 'đàn ông bất khả chiến bại'. Ông biết mình sẽ không thể cưỡng lại tiếng hát quyến rũ của các Sirens. Thay vì tin vào ý chí, ông yêu cầu đồng đội trói mình vào cột buồm và tuyệt đối không cởi dây dù ông có van xin. Nếu nhìn dưới lăng kính này, Odysseus gần như là hiện thân của khái niệm 'status without aggression', đạt được vị thế không phải bằng việc liên tục chứng minh sức mạnh, mà bằng khả năng đưa ra quyết định đúng trong những thời điểm quan trọng nhất. Ông không thắng Cyclops vì khỏe hơn. Ông không vượt qua Sirens vì ý chí mạnh hơn. Ông không trở về Ithaca vì đánh bại nhiều kẻ thù hơn. Thứ khiến mọi người đi theo ông là khả năng kiểm soát bản thân trong những thời điểm người khác mất kiểm soát. Đó cũng chính là dạng hành vi mà nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng testosterone có thể thúc đẩy trong những môi trường mà sự điềm tĩnh, danh tiếng và năng lực lãnh đạo được xem là nguồn gốc của địa vị xã hội.
Sức mạnh là khả năng lãnh đạo, ra quyết định
Ngày nay, các nhà khoa học hành vi gọi đây là 'precommitment', chiến lược tạo ra rào cản trước khi cám dỗ xuất hiện. Chính nguyên tắc này được áp dụng trong rất nhiều ứng dụng hiện đại, từ khóa mạng xã hội để tập trung làm việc, tự động chuyển tiền vào tài khoản tiết kiệm cho đến các chương trình cai nghiện. Nói cách khác, một trong những biểu tượng nam tính cổ đại nhất lại đang thực hành một kỹ thuật quản trị hành vi mà khoa học thế kỷ XXI mới đặt tên. Đó cũng là lý do The Odyssey của Nolan có thể chạm đến khán giả nam hiện đại theo một cách đặc biệt. Những 'quái vật' ngày nay không còn là Cyclops hay Scylla. Chúng có thể là sự nóng vội, mạng xã hội, những cú vuốt vô tận trên điện thoại, áp lực công việc hay cơn giận bộc phát chỉ kéo dài vài phút nhưng đủ để phá hỏng nhiều năm xây dựng một mối quan hệ. Trong bối cảnh đó, testosterone không còn là câu chuyện về việc ai nâng được mức tạ nặng hơn hay ai nói lớn hơn trong một cuộc tranh luận. Giá trị thật của nó nằm ở việc ai giữ được bình tĩnh lâu hơn, ai chịu đựng tốt hơn và ai vẫn kiên định với mục tiêu khi mọi thứ trở nên khó khăn. Đó cũng là một sự thay đổi đáng chú ý trong cách Hollywood xây dựng hình tượng nam chính. Những người hùng hiện đại ngày càng ít được định nghĩa bằng sức mạnh tuyệt đối. Thay vào đó, họ được nhớ đến bởi khả năng kiểm soát bản thân trước sức mạnh ấy. Điều tương tự cũng xuất hiện ở nhiều nhân vật gần đây như Batman của chính Christopher Nolan hay Paul Atreides trong Dune: sức mạnh chỉ có ý nghĩa khi được kiểm soát. Có lẽ vì thế, nếu The Odyssey thực sự trở thành một trong những bộ phim lớn nhất năm nay, thông điệp đáng nhớ nhất của nó sẽ không phải là những con quái vật khổng lồ hay các trận chiến được quay bằng IMAX. Mà là một bài học rất cũ nhưng vẫn còn nguyên giá trị sau gần 3.000 năm: cơ bắp có thể giúp một người đàn ông thắng một trận chiến, nhưng chỉ sự tự chủ mới giúp anh ta đi hết hành trình.
