Christopher Nolan, trong bộ phim tham vọng nhất sự nghiệp, đã chọn Odysseus làm nhân vật trung tâm. Không phải Achilles, người hy sinh tuổi trẻ để đổi lấy vinh quang bất tử, mà là Odysseus – người đàn ông mất một thập kỷ bôn ba trên biển, giả ngây, chịu nhục, tính toán từng bước chỉ để sống sót trở về. Khi được tạp chí Empire hỏi về cách kể lại câu chuyện, Nolan nhắc đến bản dịch The Odyssey năm 2017 của học giả Emily Wilson, bản dịch đầy đủ đầu tiên sang tiếng Anh do một dịch giả nữ thực hiện. Ông trích câu mở đầu: “Hãy kể cho tôi nghe về một người đàn ông phức cảm”, và nói: “Cái thiên tài nơi nhân cách của ông, cái sự khéo léo, khả năng ứng tạo của ông, đó là lý do lớn khiến tôi hứng thú. Ông không chỉ là một người lính. Ông là một chiến lược gia tài ba, và một cá nhân giàu mưu mẹo”.
Định nghĩa Odysseus qua từ “polytropos”
Từ Hy Lạp “polytropos” – mà Wilson dịch là “complicated” (phức tạp) – có nghĩa đen là “người của nhiều lối rẽ, nhiều mưu kế”. Độc giả đương đại khó tìm ngôn ngữ đủ giàu để lột tả khái niệm này, nhưng “phức” vẫn là chìa khóa để hiểu Odysseus: một nhân vật giải quyết vấn đề bằng trí tuệ thay vì sức mạnh thuần túy. Chiến tích con ngựa gỗ thành Troy là minh chứng: thay vì công phá thành trì kiên cố, ông nghĩ ra cách để đối phương tự tay rước họa vào nhà. Trong hang Cyclops, ông thoát thân bằng mánh khóe ngôn từ đơn giản đến mức thiên tài.
Kiểu trí tuệ này không xa lạ với văn hóa Việt. Hình ảnh lấy yếu thắng mạnh, lấy ít địch nhiều lặp đi lặp lại trong lịch sử chống ngoại xâm; trong văn học dân gian, Trạng Quỳnh dùng trí khôn xoay chuyển tình thế bất lợi thành có lợi. Bản lĩnh, trong cả hai truyền thống, chưa bao giờ chỉ được đo bằng cơ bắp.
Odysseus và Achilles: Hai mẫu hình nam tính đối lập
Để thấy Odysseus khác biệt, hãy đặt ông cạnh Achilles. Theo lời sấm truyền trong Iliad, Achilles biết số phận mình rẽ theo hai hướng: một cuộc đời dài nhưng chìm vào quên lãng, hoặc một cuộc đời ngắn ngủi đổi lấy vinh quang bất tử. Achilles chọn vế sau. Odysseus đi ngược lại: không có trận đánh cuối cùng để ngã xuống trong hào quang, chỉ có mười năm trên biển, hết lần này đến lần khác cải trang, nhẫn nhịn, tính toán để giữ mạng và tìm đường về nhà. Achilles là biểu tượng của hy sinh để bất tử; Odysseus là biểu tượng của nhẫn nại để tìm đường về nhà. Hai mẫu hình này, hàng nghìn năm sau, vẫn tái hiện qua vô số nhân vật trong văn hóa đại chúng.
Đàn ông thời nay hiếm khi có cơ hội “hy sinh một cách cao cả”. Phần lớn phải chọn – và thực tế nên chọn – con đường của Odysseus: bền bỉ giữ vị trí qua năm tháng thăng trầm, âm thầm gánh vác vai trò trụ cột gia đình, chấp nhận những giai đoạn không có gì tự hào, miễn là phía cuối con đường còn những người thân thiết đang đợi.
Mặt tối của hành trình: Tội ác và sự nhẫn nhịn
Hành trình của Odysseus không chỉ có ánh sáng. Trong bản dựng của Nolan, Odysseus trở về nhà với nhiều nỗi ám ảnh về tội ác mà ông và quân lính dưới trướng Agamemnon đã gây ra trên đường chinh phạt thành Troy. Chiến thắng con ngựa gỗ là một cái bẫy lợi dụng lòng tin. Luật hiếu khách của thần Zeus liên tục bị chà đạp: Odysseus vừa là nạn nhân, vừa là kẻ vi phạm. Quân lính của ông xâm phạm lãnh địa Circe, và ở đoạn kết, Odysseus tàn sát đám cầu hôn ngay giữa sảnh đường nhà mình. Mỗi lần như vậy, tấm màn lễ nghi bị kéo xuống, để lộ bản chất trần trụi: con người, khi bị dồn đến chân tường hay nắm phần thắng, đều có thể trở nên tàn nhẫn.
Đây là mặt tối mà một người đàn ông trưởng thành hiếm khi được kể lại một cách trung thực. Kẻ sống sót qua hành trình dài không trở về trong sạch. Cùng với sự khôn ngoan, anh ta tích lũy cả những điều không thể tự hào: những lần buộc phải nhắm mắt làm ngơ, toan tính lạnh lùng, khoảnh khắc chứng kiến sự hèn kém vượt sức tưởng tượng. “Nhẫn”, ở tầng sâu nhất, là năng lực mang vác những góc tối trong lòng mà không gục ngã, không tự huyễn hoặc rằng bàn tay mình vẫn còn sạch.
Chữ “nhẫn” trong văn hóa Việt và điểm chạm với Odysseus
Sự khôn khéo của Odysseus không đơn thuần là thiên phú, mà là bản chất được tôi rèn bởi nghịch cảnh. Suốt hành trình, hiếm khi ánh hào quang anh hùng phủ lấy thân thể ông. Ông hạ mình, chịu đựng sự coi thường, quan sát và chờ đợi thay vì hành động bộc phát. Chữ “nhẫn” trong văn hóa Việt tìm được điểm chạm gần gũi nhất với câu chuyện này. “Nhẫn” được xem là đức tính cốt lõi để đối diện nghịch cảnh, giữ bình tĩnh và kiên định giữa tổn thương, chờ đúng thời điểm hành động. Một người đàn ông biết “nhẫn” không yếu đuối; họ đủ tỉnh táo để phân biệt giữa nhún nhường và từ bỏ. Odysseus, trong mười năm lưu lạc, là hiện thân cho nỗ lực vượt qua lằn ranh mỏng manh: ông lùi lại nhiều bước, nhưng ánh mắt kiên định không ngừng hướng về đích đến cuối cùng. Chừng nào còn nhìn thấy đường chân trời lấp ló ánh bình minh, ông vẫn còn hy vọng.
Diện kiến dáng hình anh dũng của Odysseus – qua lời kể của Homer, Emily Wilson, hay dàn dựng của Christopher Nolan – ta luôn nhận thấy bản lĩnh đàn ông. Sức mạnh thực sự nằm ở khả năng tồn tại qua một hành trình dài, đầy rẫy những khoảnh khắc phải nhẫn nhịn và toan tính, để đạt được mục đích cuối cùng. Người đàn ông có thể ngã, nhưng người đàn ông mạnh mẽ có thể sống sót đủ lâu để đứng dậy lần nữa, dù trước chướng ngại vật muôn phần mạnh mẽ, hay ngay trước ngưỡng cửa nhà mình.
