Tháng 4/2026, chúng tôi tìm về địa chỉ 1162/9 đường Ba Tháng Hai, phường Minh Phụng, Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng dấu vết ngôi chùa xưa đã không còn. Người dân lớn tuổi trong hẻm cho biết, đây đúng là hẻm chùa xưa, nhưng chỉ còn Chùa Tam Bảo, nay cũng đã biến mất. Ni sư Diệu Thông, người từng gắn bó với ngôi chùa, đã bái vọng trước nền chùa xưa.
Dấu tích một thời
Theo tài liệu lịch sử Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1963, trong phong trào đấu tranh của Phật giáo, Chùa Bổn Nguyện bị đốt phá. Hòa thượng Thích Viên Hảo và Ni sư Diệu Thông đã xây dựng lại ngôi chùa mới, hiệu là Tam Bảo, trên nền đất cũ. Tuy nhiên, sau khi bị phát hiện liên quan đến Việt Cộng, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đã đốt phá và san phẳng chùa. Ni sư Diệu Thông kể: “Nhà chùa khi xây lại mới có hai dãy nhà xuôi tạm và gian chính thờ Phật. Khi xây lại, lợi dụng chở vật liệu, thầy Viên Hảo đào hầm để che giấu cán bộ và chứa vũ khí, sau này còn mở rộng hầm để làm nơi họp”.
Nhân chứng sống
Bà Sáu Thu (Nguyễn Thị Huyền Thu, sinh 1948), nguyên cán bộ cơ sở Ban Phụ vận Khu Sài Gòn-Gia Định, kể lại: “Tôi từ Trung ương Cục về thành, tá túc tại Chùa Tam Bảo, phụ in truyền đơn và may cờ. Ni sư Diệu Thông không tiếc gì với cách mạng, đã cho tôi mượn chiếc xe mô-bi-lét, một gia tài lớn thời đó. Ngày 24/12/1968, tôi bị bắt, địch thu xe và truyền đơn. Đến ngày 22/11/1970, tôi ra tù thì không còn gặp ni nữa. Ni là người hết lòng với đạo Phật và Tổ quốc”.
Anh Trần Vũ Bình, con trai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai (bí danh Năm U.Som), cho biết ni sư thường tâm sự rằng cuộc đời bà xuất thân từ nhà tu hành, nhưng từ khi dấn thân theo cách mạng, bà thấy sáng tỏ nhiều điều. Tình yêu với những người cách mạng đã phát triển thành tình yêu đất nước sâu nặng, thôi thúc bà vượt ra khỏi khuôn khổ của một người tu hành.
Áo lam nơi cửa Phật, áo lam trong bảo tàng
Trong bối cảnh Mỹ tăng cường quân sự hóa miền Nam sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ (1964), đơn vị F100 trực thuộc Biệt động Sài Gòn-Gia Định được thành lập năm 1965. Ni sư Diệu Thông tham gia F100 với vỏ bọc tôn giáo, bảo vệ bản thân và che chắn cho nhiều mắt xích quan trọng. Tiến sĩ Trần Thị Họa My nhận định: “Sự tồn tại của Chùa Tam Bảo trong mạng lưới cơ sở nội đô là minh chứng cho khả năng lồng ghép giữa hạ tầng nổi và hạ tầng chìm”. Chuyên gia Nguyễn Hà Thanh Trúc (Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ) cho biết: “Qua các hoạt động từ thiện và tiếp xúc với cộng đồng Phật tử, ni sư dần kết nối với cách mạng. Ban đầu là chuyển thư tay, vật dụng y tế, sau đó năm 1965 bà chính thức được kết nạp vào F100. Trong trang phục màu lam, bà ít khi bị kiểm tra, cho phép vận chuyển thư từ, báo cáo tình báo, bản đồ và mệnh lệnh mật”.
Từ “gác cửa” đến trực tiếp chiến đấu
Ni sư Diệu Thông không chỉ là giao liên mà còn trực tiếp chiến đấu. Bà kể: “Tôi đến với cửa Phật lúc 9 tuổi. Cảm tình với cách mạng từ cha, người quyên góp đồng cho cách mạng, mẹ nấu cơm tiếp tế. Lớn hơn, tôi học kinh Phật và chữ tại chùa Phước Huệ Ni Tự. Ni sư Diệu Hoa thường sai tôi đem thuốc giấu trong bình bát qua cánh đồng đến Chùa Bà Điếc giao cho người của ta. Sau một chuyến tiếp tế, tôi bị đuổi học. Vào Sài Gòn tu ở Chùa Tam Bảo, tôi tham gia in ấn truyền đơn, may cờ, tiếp đón cán bộ nữ. Trong chùa, tôi đóng tủ hai ngăn để chị em trú ẩn. Sau đó, tôi cùng thầy Thích Viên Hảo lên Tây Ninh gặp anh Tư Chu và chính thức vào F100”.
Bà tham gia trận đánh đầu tiên vào Thượng viện ngụy gần Bến Bạch Đằng. Cùng thầy Viên Hảo đi trinh sát, đội nữ biệt động giả làm gái làng chơi đưa khối thuốc nổ gắn kíp hẹn giờ vào tòa nhà. Khi phát nổ, địch ngã gục, cảnh sát bao vây nhưng họ bỏ quần áo cải trang và rút êm. Bà cũng tham gia trận đánh Trạm biến điện Trường đua Phú Thọ tháng 5/1969. Đau đớn nhất là trận Cư xá hạ sĩ quan Poloma tháng 7/1969, đồng đội Nguyễn Thị Rí (Tám A) hy sinh sau khi xông lên xe buýt chở sĩ quan Mỹ. Bà kể: “Trước khi đi, con của Tám A nói: ‘Sư bà ơi, đừng đem mẹ con đi nữa’. Tôi ngăn lại nhưng nó một thân lao vào xe buýt. Tiếng nổ dữ thần, xác Tám A nằm xen kẽ xác Mỹ. Tôi ráng lết về cổng chùa rồi xỉu”.
Nguyên mẫu nhân vật trong phim
Lịch sử Biệt động Sài Gòn-Gia Định ghi nhận từ năm 1965-1967, Hòa thượng Thích Viên Hảo và Ni sư Diệu Thông tham gia các trận đánh Nhà hàng Mỹ Cảnh, Tổng nha Cảnh sát ngụy, Khách sạn Metropol, Cư xá Victoria, Sân bay Tân Sơn Nhất. Sau đó cả hai bị bắt, chúng cho xe ủi tung Chùa Tam Bảo, tìm thấy hầm bí mật và phá hủy chùa. Hình tượng anh dũng của bà sau này được dựng thành phim. Ni sư Diệu Thông, tên thật là Phạm Thị Bạch Liên, bí danh Huyền Trang, chính là nguyên mẫu nhân vật “Ni cô Huyền Trang” trong bộ phim nổi tiếng “Biệt động Sài Gòn”.
Ở tuổi 95, bà vẫn minh mẫn và được bổ nhiệm làm trụ trì Chùa Thất Bửu (An Giang) vào tháng 3/2026. Bà từng nhận Huân chương Chiến công giải phóng hạng Ba, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Kỷ niệm chương Tình báo quốc phòng Việt Nam. Sau giải phóng, bà tiếp tục tu hành và làm từ thiện. Chiếc áo lam và khăn vàng của bà được trưng bày tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ như chứng nhân lịch sử.
