Điện ảnh Iran: Thành tựu nghệ thuật và thách thức trước chiến tranh
Trong bản đồ điện ảnh thế giới, Iran luôn là một trường hợp đặc biệt. Không sở hữu quy mô thương mại khổng lồ như Hollywood, Trung Quốc hay Hàn Quốc, nhưng nền điện ảnh này lại có sức nặng văn hóa đáng kinh ngạc. Từ những tác phẩm của đạo diễn huyền thoại Abbas Kiarostami đến Asghar Farhadi, điện ảnh Iran nhiều thập niên qua đã hiện diện bền bỉ tại các liên hoan phim danh giá như Cannes, Berlin, Venice và cả giải Oscar.
Thị trường rạp phim hồi phục mạnh trước cú sốc
Điều đáng chú ý là cú sốc chiến tranh xảy ra đúng vào thời điểm thị trường rạp Iran vừa trải qua giai đoạn phục hồi ấn tượng. Theo hãng thông tấn nhà nước IRNA, số lượng khán giả đến rạp ở Iran trong năm 2024 đã vượt 28,6 triệu lượt, phá vỡ kỷ lục tồn tại suốt 24 năm. Một báo cáo thị trường điện ảnh do Asian Contents & Film Market tổng hợp cũng xác nhận năm 2024 là năm bùng nổ hiếm thấy của rạp chiếu Iran sau giai đoạn suy giảm vì đại dịch COVID-19.
Dữ liệu từ các cơ quan điện ảnh Iran công bố đầu năm 2025 cho thấy năm điện ảnh 1403 theo lịch Ba Tư ghi nhận gần 35 triệu vé bán ra, với doanh thu phòng vé xấp xỉ 1.987 nghìn tỷ rial. Con số này minh chứng rằng đây là một thị trường đại chúng đáng kể ở cấp quốc gia, không chỉ đơn thuần là "nền điện ảnh của các liên hoan phim".
Ảnh hưởng quốc tế và những cột mốc lịch sử
Sức ảnh hưởng toàn cầu của điện ảnh Iran đã được khẳng định qua nhiều cột mốc quan trọng:
- Năm 1997, Abbas Kiarostami đoạt giải Palme d'Or tại Cannes với phim Taste of Cherry.
- Năm 2012, A Separation của Asghar Farhadi thắng giải Oscar Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất, trở thành biểu tượng cho vị thế điện ảnh Iran.
- Năm 2016, Farhadi tiếp tục giành giải Kịch bản xuất sắc tại Cannes với The Salesman.
- Mới đây nhất, đạo diễn Jafar Panahi đã đoạt Palme d'Or tại Cannes 2025 với tác phẩm It Was Just an Accident.
Tác động của chiến tranh lên hệ sinh thái điện ảnh
Khi xung đột leo thang, vấn đề không chỉ dừng lại ở việc một vài rạp chiếu phải giảm suất hay các dự án bị chậm tiến độ. Nguy cơ lớn hơn là một hệ sinh thái văn hóa vừa mới hồi phục đang đứng trước nguy cơ bị ngắt nhịp. Trong bối cảnh chiến tranh, các hoạt động giải trí công cộng, bao gồm việc đi rạp, gần như chắc chắn bị thu hẹp do yếu tố an ninh và tâm lý xã hội.
Theo Iran International, dẫn dữ liệu từ nền tảng quản lý và bán vé điện ảnh quốc gia của Iran, trong tám tháng đầu năm Ba Tư 2025, lượng vé bán đã giảm từ khoảng 20 triệu xuống còn 16 triệu, tức gần 20%. Điều này xảy ra ngay cả trước khi xung đột bùng nổ, cho thấy thị trường đã có dấu hiệu chững lại. Chiến tranh vì thế không tấn công vào một ngành đang "miễn nhiễm", mà vào một thị trường vừa hồi phục rồi lại bắt đầu chịu áp lực suy giảm.
Hai "đầu kéo" của điện ảnh Iran và thách thức kép
Điện ảnh Iran có hai trụ cột chính: uy tín nghệ thuật trên trường quốc tế và sức tiêu thụ nội địa đủ mạnh để duy trì hệ thống sản xuất, phân phối. Khi chiến sự leo thang, cả hai yếu tố này đều bị ảnh hưởng:
- Trong nước: Rạp chiếu, lịch phát hành, tâm lý người xem và chi tiêu hộ gia đình đều chịu sức ép.
- Quốc tế: Việc di chuyển, giao thương, kết nối với các liên hoan phim và dòng vốn hợp tác quốc tế trở nên khó đoán trong môi trường xung đột.
Sức mạnh ngôn ngữ điện ảnh đặc biệt
Tuy nhiên, sẽ là thiếu công bằng nếu chỉ nhìn điện ảnh Iran qua lăng kính dễ tổn thương. Lịch sử của nền điện ảnh này cho thấy sức bền của nó đến từ khả năng biến những câu chuyện nhỏ thành trải nghiệm phổ quát. Các tác phẩm đưa Iran ra thế giới hiếm khi dựa vào kỹ xảo hay quy mô thị trường, mà chủ yếu dựa vào:
- Cấu trúc kể chuyện tinh tế
- Xung đột đạo đức sâu sắc
- Nhịp điệu đời sống chân thực
- Khả năng chạm đến cảm xúc con người đa văn hóa
Những giải thưởng lớn mà Cannes và Oscar trao cho điện ảnh Iran qua nhiều thập niên không phải là khoảnh khắc ngẫu nhiên, mà phản ánh một truyền thống tác giả đã được quốc tế thừa nhận.
Tương lai trong bối cảnh bất ổn
Câu hỏi quan trọng hiện nay không phải là điện ảnh Iran có còn ảnh hưởng hay không, mà là trong bao lâu ngành này có thể duy trì được đà sản xuất và phát hành khi chiến tranh tiếp tục kéo dài. Một nền điện ảnh vừa bán gần 35 triệu vé trong một năm, vừa đều đặn tạo ra các tác phẩm chinh phục Cannes và Oscar, rõ ràng không phải là một nền điện ảnh nhỏ về mặt văn hóa.
Trong thời bình, điện ảnh giúp Iran kể câu chuyện của mình với thế giới. Trong thời chiến, nó còn mang thêm chức năng giữ lại nhịp đập của đời sống, khi mọi thứ xung quanh đều bị tiếng nổ lấn át. Đó có thể là lý do tại sao điện ảnh Iran, dù đang đối mặt với hoàn cảnh khó khăn, vẫn khó bị xóa khỏi bản đồ điện ảnh thế giới.
