Giữa lúc dòng phim kinh dị phủ kín rạp Việt, Cục Điện ảnh ra Công văn số 1040/ĐA-PBP, định hướng các nhà làm phim đầu tư cho tính nghệ thuật và nội dung nhân văn, thay vì lạm dụng hù dọa, giật gân, bạo lực. Thước đo của 'cách làm' phim kinh dị chính là phản hồi của khán giả, giá trị họ nhận được khi ra về. 3 nguyên tắc dưới đây đều quy về 1 chữ: tôn trọng người mua vé.
Một, khai thác nỗi sợ từ chính tâm lý con người
Điều theo khán giả về tận nhà nên là một sự ám ảnh chạm trúng nỗi niềm họ đang mang: một mất mát chưa nguôi, một món nợ, một mặc cảm. Đạo diễn phim Ma xó, Phan Bá Hỷ từng thẳng thắn chia sẻ: 'Tôi không muốn làm phim để dọa khán giả' và đặt sau lớp tâm linh một bi kịch gia đình về niềm tin lầm lạc của những người bị nghèo túng dồn tới chân tường. Đã có khán giả thừa nhận dự án điện ảnh này khiến họ rút lại định kiến rằng phim ma Việt chỉ biết hù bằng chiêu trò giật gân (jumpscare). Có thể dùng phép thử ngay ở khâu kịch bản như sau: hãy gỡ hết yếu tố siêu nhiên ra, nếu câu chuyện về con người vẫn đứng vững thì đó là một yếu tố có thể khiến khán giả không bức xúc hoặc ngái ngủ trong rạp.
Hai, để chất liệu bản địa làm xương sống chứ đừng làm lớp trang trí
Tín ngưỡng, hủ tục, truyền thuyết Việt Nam mạnh ở chỗ đây là nỗi sợ tập thể: những điều ta từng nghe bà, nghe mẹ kể, nghe người làng rỉ tai, từng dè chừng khi đi ngang một căn nhà cũ, một nắm đất có khói nhang bên đường... Cảm giác quen mà lạ ấy khiến khán giả thấy mình bên trong câu chuyện, điều mà ma quỷ vay mượn từ phim ngoại khó chạm tới. Lầu chú Hỏa neo nỗi sợ vào truyền thuyết con ma nhà họ Hứa; Heo 5 móng mượn tín ngưỡng linh dị của người Khmer Nam bộ để lên án hành động vì câu view bất chấp mà đi đào bới chuyện tâm linh. Chất liệu chỉ có giá trị khi nó dẫn dắt động cơ nhân vật; rắc vài câu khấn vái lên một kịch bản hời hợt, chắp vá thì bộ phim chỉ dùng văn hóa như ốc mượn hồn, và người xem đủ tinh tường để nhận ra sự đắp điếm giả tạo.
Ba, đừng 'chơi chiêu' với khán giả
Liên tưởng tới một tình cảnh 'dở khóc dở cười' tại Trung Quốc: do lệnh cấm phim có ma thật, bản trình chiếu tại đại lục của phim Đài Loan Quỷ tài chi đạo phải chêm thêm thắt chi tiết ở đầu và cuối để biến câu chuyện ma thành một 'vở kịch trong phim' cho hợp lệ, chi tiết thêm vào như miếng vá vụng về mà ngay khán giả Trung Quốc cũng thấy gượng, ảnh hưởng đến cảm xúc tổng thể của tác phẩm.
Sức hấp dẫn của cách làm phim kinh dị có chiều sâu
Có một phản biện thường gặp là phim ma hù dọa vốn rẻ và dễ sinh lời, đòi hỏi chiều sâu chẳng khác nào làm khó nhà sản xuất. Đúng là phim kinh dị có tỷ suất lợi nhuận cao nhất trong các thể loại nhờ kinh phí thấp, nên nó sinh lời gần như bất kể chất lượng, điều này lý giải tại sao rạp phim nào cũng tràn ngập các phim ma nhảm, và là lý do có không ít 'vũ trụ phim ma' thu lợi đều dù nhiều phần bị chê.
Nhưng cấu trúc kinh tế đó không phụ 'kẻ có công'. Sống bằng kinh phí thấp, đòn bẩy lớn nhất của phim kinh dị là truyền miệng - điều mà chỉ có những bộ phim có sức lay động mới tạo ra. Những tiếng hét, màn hù dọa giật mình hiệu nghiệm đúng một lần chứ không sống lâu qua lời kể; còn một bộ phim khiến người ta ám ảnh để phân tích, bàn tán mới có 'đuôi' doanh thu dài. Có thể kể đến hiện tượng phim kinh dị đang làm mưa làm gió Hollywood tháng này, phim Obsession (tựa tiếng Việt Ám ảnh), kinh phí làm phim chỉ khoảng 750.000 USD, tăng doanh thu ở tuần thứ hai thay vì tụt như thường lệ, nhờ truyền miệng chứ không nhờ quảng bá. Một tác phẩm kinh dị ăn khách khác là Backrooms cho thấy chỉ riêng kỹ thuật tạo không khí và sự tiết chế, làm với kinh phí nhỏ, vẫn đủ tạo một màn ra mắt vào loại lớn nhất của hãng A24. Do đó, chiều sâu của bộ phim không nằm ngoài bài toán lợi nhuận mà là cửa ăn có trần cao hơn.
Nhìn vào phim kinh dị Việt, như trường hợp Ma xó, khi có khán giả thừa nhận phải rút lại định kiến về phim ma Việt, cho thấy nội dung tử tế tự nó làm thay phần việc của truyền thông. Phim hù dọa rẻ tiền vẫn sẽ còn lời; nhưng chiều sâu là canh bạc rẻ về chi phí và bền về doanh thu, đáng đặt cược hơn là bị coi xa xỉ.
Tóm lại, một bộ phim kinh dị chất lượng sẽ khiến người xem nhận ra bóng ma trên màn ảnh chỉ là tấm gương soi vào lòng tham, nỗi đau hay sự cô đơn của chính mình. Những tác phẩm đi theo con đường 'có trách nhiệm' đó, chọn cách tiếp cận có chiều sâu thay vì dễ dãi, đầu tư vào nội dung, câu chuyện nhân bản thay vì lạm dụng kỹ thuật, xảo mẹo vẫn có thể tự tin để đánh bật các phim bom tấn mà không cần đổ kinh phí vào ê kíp tên tuổi và seeding rầm rộ, như thực tế của Obsession, Backrooms đã chứng minh.
