Làng nghề rắn Lệ Mật, một làng nghề truyền thống lâu đời của Hà Nội, đang được kỳ vọng trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa của Thủ đô. Tuy nhiên, dự án phát triển làng nghề gắn với du lịch đang gặp phải những vướng mắc về cơ chế quản lý, khiến tiến độ bị đình trệ và đặt ra nhiều câu hỏi về tương lai của mô hình này.
Lệ Mật - Làng nghề rắn với bề dày lịch sử
Lệ Mật là một làng nghề đặc biệt của Hà Nội, gắn liền với truyền thuyết về một người dân bắt rắn đã có công giết giảo long cứu công chúa, được nhà vua ban đất lập làng. Ông trở thành Thành hoàng làng, là nguồn gốc của cư dân vùng thập tam trại phía tây kinh thành xưa. Khi quận Long Biên được thành lập năm 2003, làng nghề Lệ Mật được xác định là một điểm nhấn văn hóa-du lịch quan trọng.
Từ năm 2005 đến 2020, Long Biên đã triển khai ba giai đoạn của đề án phát triển làng nghề truyền thống, bao gồm thành lập hợp tác xã, hỗ trợ giống rắn, chuẩn hóa nhà hàng, bảo tồn di tích và xây dựng các công trình địa chí. Những nỗ lực này đã từng bước đưa hoạt động làng nghề vào khuôn khổ quản lý bài bản hơn.
Chuyển hướng từ ẩm thực sang du lịch văn hóa
Trước đây, sản phẩm ẩm thực từ rắn là nguồn thu chính của người dân Lệ Mật. Tuy nhiên, những thay đổi về thị hiếu tiêu dùng, quy định môi trường, an toàn chăn nuôi và bảo vệ động vật hoang dã đã buộc làng nghề phải thay đổi. Địa phương đã chuyển hướng từ khai thác ẩm thực sang phát triển du lịch văn hóa, trải nghiệm, giáo dục và bảo tồn.
Hợp tác xã làng nghề rắn được thành lập và vận hành bởi người dân. Các hoạt động quảng bá du lịch, công trình bảo tồn và trưng bày đã được đầu tư, biến Lệ Mật thành một địa chỉ nổi tiếng, thu hút nhiều du khách. Đến năm 2024, làng nghề Lệ Mật được thành phố Hà Nội công nhận là Điểm du lịch cấp thành phố, là điểm du lịch đầu tiên của quận Long Biên và phường Việt Hưng.
Dự án trung tâm bảo tồn rắn gặp vướng mắc
Với kỳ vọng biến Lệ Mật thành điểm du lịch có sức sống, quận Long Biên chủ trương mở rộng không gian trải nghiệm, trình diễn, bảo tồn và giới thiệu sản phẩm làng nghề. Dự án khu nuôi, bảo tồn và trình diễn rắn được giao cho Hợp tác xã Lệ Mật triển khai. Mục tiêu là tạo không gian tập trung nuôi và bảo tồn rắn, phục vụ tham quan, đồng thời đưa hoạt động nuôi rắn ra khỏi khu dân cư, giảm ô nhiễm và mất an toàn.
Sau nhiều cân nhắc, UBND quận quyết định cho hợp tác xã thuê tạm một khu đất trong khu đô thị Việt Hưng. Tuy nhiên, sau gần 3 năm triển khai, khi dự án đã hoàn thành 90% thì buộc phải tạm dừng do chưa thống nhất về phân cấp quản lý. Hàng chục tỷ đồng đầu tư cho cơ sở vật chất, khu trưng bày và chăn nuôi bị đặt dấu hỏi lớn.
Nguyên nhân vướng mắc
Theo ông Vũ Xuân Trường, Chủ tịch UBND phường Việt Hưng, vướng mắc chủ yếu do thay đổi về đơn vị quản lý và chính sách sử dụng đất trong quá trình thực hiện chính quyền hai cấp. Ban đầu, quận Long Biên chọn khu đất đã giải phóng mặt bằng để xây dựng phương án tạm. Tuy nhiên, các công trình tạm bằng tranh, tre, nứa, lá không trụ được sau bão Yagi năm 2024, buộc phải thay đổi một số nội dung.
Khi Luật Đất đai 2024 và Nghị định 102/2024/NĐ-CP có hiệu lực, cho phép quản lý, khai thác quỹ đất ngắn hạn, UBND phường Việt Hưng đã hợp đồng với hợp tác xã thực hiện phương án trên diện tích 7.456m2, sau mở rộng thêm 12.000m2 vào năm 2025. Hợp đồng xác định rõ tính chất có thời hạn, khi nhà nước thu hồi thì đơn vị thuê phải bàn giao mặt bằng, không yêu cầu bồi thường.
Vướng mắc nảy sinh khi xác định chủ thể có thẩm quyền quản lý, ký kết và tiếp tục thực hiện phương án. Sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, UBND quận và Trung tâm Phát triển quỹ đất quận không còn, khiến quá trình chuyển giao cho đơn vị khác gặp khó khăn. Theo Quyết định 25/2025/QĐ-UBND của UBND thành phố Hà Nội, thẩm quyền cho thuê quỹ đất ngắn hạn thuộc trung tâm phát triển quỹ đất cấp quận, huyện. Tuy nhiên, Hà Nội chưa thành lập chi nhánh tại cấp xã, phường, mà thay vào đó là Ban Quản lý dự án đầu tư-hạ tầng xã, phường.
Tác động và kiến nghị
Theo báo cáo của UBND phường Việt Hưng, phường tiếp nhận 13 hồ sơ quản lý, khai thác quỹ đất cho thuê ngắn hạn từ quận Long Biên. Trong đó, 6 ô đất với 11 hợp đồng đã ký phụ lục chuyển chủ thể; 7 ô đất đã được chấp thuận nhưng chưa ký phụ lục. Tuy nhiên, do chưa có phương án giải quyết, UBND thành phố Hà Nội ban hành Thông báo 133/TB-VP ngày 25/2/2026 yêu cầu tạm dừng cho thuê quỹ đất ngắn hạn. Ban Quản lý dự án Đầu tư-Hạ tầng phường Việt Hưng đã thông báo dừng hợp đồng đối với 6 ô đất, 11 hợp đồng và chưa ký nối phụ lục cho 7 ô đất còn lại.
Việc tạm dừng tác động trực tiếp đến nhà đầu tư. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Làng nghề Lệ Mật, cho biết đơn vị đã huy động nguồn lực xã hội hóa, khối lượng đạt khoảng 90%. Nhiều hạng mục chính như nhà điều hành, nhà trình diễn rắn, nhà trưng bày sản phẩm, chuồng trại, khu biểu tượng làng nghề, sân khấu ngoài trời và tuyến phố đi bộ đã hoàn thành hoặc đang hoàn thiện. Việc không được ký nối hợp đồng không chỉ làm chậm dự án mà còn ảnh hưởng đến mô hình bảo tồn làng nghề gắn với du lịch văn hóa.
Một băn khoăn khác là khu đất dự án có liên quan đến quy hoạch trường học. Tuy nhiên, ông Phạm Thế Huân, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển quỹ đất Hà Nội, cho rằng đối với khu đất đã có quy hoạch nhưng chưa có quyết định xây dựng, đơn vị quản lý vẫn có thể cho thuê trong thời gian chờ, với điều kiện hợp đồng ghi rõ mục đích, thời hạn và cam kết bàn giao mặt bằng khi có quyết định thu hồi. Ông Vũ Xuân Trường cũng cho biết nhu cầu hạ tầng trường học trên địa bàn chưa cấp thiết trong nhiều năm tới; một phần khu vực liên quan đến nghĩa trang, việc di dời phức tạp và tốn kém. Do đó, khai thác tạm thời có điều kiện là cách sử dụng hiệu quả quỹ đất trong thời gian chờ quy hoạch.
UBND phường Việt Hưng đã kiến nghị thành phố xem xét ủy quyền cho phường hoặc Ban Quản lý dự án Đầu tư-Hạ tầng phường quản lý, khai thác quỹ đất ngắn hạn, phù hợp mô hình chính quyền hai cấp. Trường hợp không được ủy quyền, địa phương đề nghị cho phép ký nối phụ lục hợp đồng và quản lý các ô đất đã ký hoặc đã được chấp thuận trước đây, nhằm ổn định và tránh tranh chấp. Phường Việt Hưng đặt mục tiêu tăng trưởng 11,5%, cần những không gian kinh tế mới, trong đó Lệ Mật có thể trở thành địa điểm du lịch văn hóa, sản phẩm OCOP và dịch vụ làng nghề. Điều này phù hợp với chủ trương thúc đẩy công nghiệp văn hóa và Luật Thủ đô cho phép Hà Nội thử nghiệm cơ chế đặc thù, khai thác quỹ đất đã giải phóng một cách có kiểm soát, tạo giá trị thay vì bỏ hoang, lãng phí và gây ô nhiễm môi trường.
