Hàng trăm viên ngọc động (cave pearl) với hình dạng cầu hoặc hơi dẹt, trông như những quả trứng, đã được phát hiện trong hang Hùng, thuộc hệ thống hang Hung Thoòng tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị. Đây là một dạng thạch nhũ đặc biệt, hình thành qua hàng nghìn năm kiến tạo địa chất.
Những viên ngọc do thiên nhiên tạo tác
Ông Nguyễn Văn Úy, đại diện đơn vị khai thác du lịch hệ thống hang Hung Thoòng, cho biết ngoài hang Hùng, ngọc động còn xuất hiện trong hang Over và Sơn Đoòng. Hình ảnh do các thành viên ghi lại cho thấy ngọc động trong hang Hùng có số lượng lên đến hàng trăm viên, nằm thành từng cụm trên nền hang, bề mặt óng ánh, mang vẻ đẹp tự nhiên độc đáo.
"Ngọc động trong hang Hùng có kích thước khá lớn, phân bố thành từng ổ trên nền hang. Chúng có dạng hình cầu, bầu dục hoặc hơi dẹt với kích thước khác nhau, bề mặt nhẵn bóng và màu sắc đa dạng", ông Úy chia sẻ.
Là người nhiều năm khám phá hang động, ông Úy nhận định ngọc động là một trong những loại thạch nhũ độc đáo và có thời gian hình thành lâu nhất so với đa số các loại thạch nhũ khác, chủ yếu xuất hiện trong các hang động lớn.
Quá trình hình thành qua hàng nghìn năm
Ông Lê Lưu Dũng, thành viên Hiệp hội hang động Mỹ với hơn 15 năm thám hiểm, giải thích rằng để hình thành ngọc động cần nhiều điều kiện đặc biệt. Ngọc động thường được tạo ra trên nền hang, trong các hồ canxi nhỏ hay còn gọi là ruộng bậc thang trong hang động, nơi nước thấm qua trần nhỏ giọt xuống. Lượng khoáng chất trong nước quyết định màu sắc của ngọc động, có thể là vàng hoặc trắng.
Quá trình hình thành bắt đầu khi nước thấm qua các tầng đá vôi, mang theo canxi cacbonat tích tụ xung quanh các hạt cát nhỏ, viên sỏi hoặc mảnh vỡ đá (gọi là nhân). Qua hàng nghìn năm kiến tạo, các lớp canxi bao phủ dày lên tạo thành những đường tròn đồng tâm. Tại các ruộng bậc thang, dòng nước chảy thường xuyên tạo môi trường cho canxi và khoáng chất kết tủa, lắng đọng và bao phủ nhân, dần hình thành ngọc động.
Dưới tác động của dòng nước, các viên ngọc động lăn tròn tại chỗ, cọ xát vào nhau tạo nên bề mặt mịn và hình dạng cầu hoặc hình trứng. "Điều kiện địa hình trong lòng hang và nguồn nước thay đổi theo mùa ảnh hưởng đến tốc độ hình thành ngọc động. Ở Việt Nam có nhiều hang động nhưng hiện tượng này khá hiếm", ông Dũng nói.
Giá trị và bảo tồn
Ông Dũng nhấn mạnh ngọc động không phải đá quý và không có giá trị trang sức. Thực chất, chúng chỉ là thạch nhũ có hình thù độc đáo và chỉ đẹp trong môi trường hang động. Khi đưa ra ngoài, ngọc động chỉ là những viên đá bình thường.
Để bảo vệ ngọc động và hệ thống thạch nhũ, đơn vị du lịch hang Hung Thoòng và các hang khác tại Phong Nha - Kẻ Bàng áp dụng quy định nghiêm ngặt, hướng dẫn và lộ trình phù hợp cho du khách.
Trong những năm gần đây, hang Hùng và hệ thống Hung Thoòng ngày càng thu hút du khách trong nước và quốc tế, đặc biệt là những người yêu thiên nhiên, khám phá và du lịch mạo hiểm. Do nằm trong vùng lõi của Vườn quốc gia, việc khai thác du lịch được kiểm soát chặt chẽ, mỗi đoàn chỉ tối đa 15 khách để đảm bảo an toàn, kiểm soát sức chứa môi trường và giảm thiểu tác động đến hệ sinh thái.
Ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Ban quản lý VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, cho biết qua hơn 30 năm khảo sát, các nhà thám hiểm đã xác định 7 khu vực hang động chính, với 3 hệ thống lớn: Phong Nha, Vòm và Nước Moọc. Tổng số hang động được ghi nhận đến nay là hơn 472 hang, tổng chiều dài trên 254 km, đưa Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành một trong những vùng karst có hệ thống hang động phong phú và độc đáo nhất thế giới.
