Nếp Ngự Sa Huỳnh: Hương Vị Tết Đoàn Viên Và Giai Thoại Tiến Vua
Vùng quê Sa Huỳnh, thuộc tỉnh Quảng Ngãi, nổi tiếng với cảnh đẹp thiên nhiên hùng vĩ và những sản vật đặc trưng. Trong số đó, nếp ngự Sa Huỳnh được nhiều người ưa chuộng để chế biến các món ăn truyền thống trong những dịp đoàn viên, đặc biệt là vào dịp Tết Nguyên đán.
Góp Hương Vị Cho Tết Nồng Nàn
Tháng Chạp, khi làng quê rộn ràng không khí đón Tết, nhiều gia đình tại Sa Huỳnh lại tất bật mua nếp ngự để làm bánh nổ, bánh mứt, gói bánh tét, ủ cơm rượu hay nấu xôi chè dâng cúng tổ tiên. Những phụ nữ khéo léo cho nếp vào chảo rang trên lửa củi bập bùng, tạo ra những hạt nếp nổ giòn bung trắng tinh như đóa bạch mai thơm ngát. Họ nhanh tay giần sàng, nhặt vỏ trấu rồi ủ ấm trong bao ni lông để giữ nguyên hương thơm.
Sau đó, gừng tươi được đập giập, xắt nhuyễn và sên với đường đến khi sánh đặc, tỏa mùi thơm nồng. Hỗn hợp này được cho vào khuôn gỗ, dùng vồ đóng đều tay để tạo độ kết dính vừa phải, đảm bảo bánh không quá cứng khi thưởng thức. Bánh nổ làm từ nếp ngự Sa Huỳnh mộc mạc nằm cạnh các loại bánh mứt khác trên bàn thờ tổ tiên, hương thơm quyện với khói hương tạo nên không khí Tết thiêng liêng.
Đặc biệt, bánh tét nếp ngự Sa Huỳnh ăn kèm dưa món là món không thể thiếu trong những ngày Tết. Nếp vàng sau khi xay xát bóc vỏ trấu và chà sạch màng cám trở nên trắng tinh, đẹp mắt. Các bà, các cô vo sạch nếp, để ráo nước rồi cắt lá chuối từ góc vườn, trải ra nia tre phơi sơ dưới nắng hanh vàng. Đậu xanh được xay giập, bỏ vỏ và nấu chín để làm nhân bánh.
Đêm xuân, gia đình quây quần bên bếp lửa, nồi bánh tét sôi sùng sục ấm nồng. Gần sáng, khi con trẻ chìm trong giấc ngủ, mẹ vớt bánh lên. Sau lễ cúng tất niên, cả nhà cùng thưởng thức bánh dẻo thơm, phảng phất mùi nắng gió đồng quê, kết hợp với dưa món giòn, đủ đầy vị mặn ngọt chua cay.
"Nếp ngự Sa Huỳnh gói bánh tét rất dẻo và thơm ngon. Tết nào tôi và nhiều người cũng chọn mua, dẫu giá cao hơn những loại nếp khác", chị Nguyễn Thị Tư, một người dân địa phương, chia sẻ.
Xứng Danh Nếp Ngon Tiến Vua
Cư dân Sa Huỳnh lưu truyền giai thoại ly kỳ về loại nếp này. Chuyện kể rằng, thuở trước, một vị vua trong chuyến kinh lý đã dừng chân tại Sa Huỳnh. Các bô lão nơi đây đã dâng lên bánh tét và xôi nấu từ nếp địa phương. Hương vị dẻo ngon, thơm ngát khiến nhà vua ngỡ ngàng, ban thưởng rồi ra lệnh tiến cống loại nếp này hàng năm. Từ đó, nó được gọi là nếp ngự Sa Huỳnh.
Vùng đất này có những cánh đồng nhỏ nằm giữa núi đồi và biển cả, với tiểu vùng khí hậu đặc trưng nhờ nắng lắm, mưa nhiều và gió bốn mùa. Đầu đông, dân làng sạ nếp trên những thửa ruộng ven biển. Khoảng ba tháng sau, nếp trổ bông, hương thơm lan tỏa khắp cánh đồng. Thân cây lúa hút dưỡng chất từ đất và tinh khí trời, tạo ra hạt nếp no tròn, lớn hơn hẳn các loại khác.
"Mở nắp nồi xôi nếp ngự vừa nấu chín bốc mùi thơm phức là muốn ăn liền. Xôi dẻo ngon và mùi thơm dễ chịu lắm. Nhiều người mang giống nếp ở đây đến trồng nơi khác nhưng không thơm ngon bằng...", ông Nguyễn Thanh Xuân (67 tuổi, phường Sa Huỳnh) tâm sự. Bà Nguyễn Thị Thu, hàng xóm của ông, vui vẻ bổ sung: "Tôi vừa xay nếp để làm bánh tét và ủ cơm rượu dâng cúng tổ tiên. Ngày xuân không thể thiếu những món làm từ nếp ngự".
Bảo Tồn Giống Nếp Quý
Người nông dân Sa Huỳnh bảo quản giống nếp quý một cách công phu. Họ chọn những bông nếp trĩu hạt, buộc thành bó treo ngược nơi thoáng mát, trên mỗi bó gắn nón lá cũ để ngăn chuột. Trước khi xuống giống, họ tuốt từng bông, lựa hạt đạt yêu cầu, ngâm nước ấm và ủ cho mầm trắng vươn ra.
Sau bao ngày chăm sóc, hạt nếp được thu hoạch với niềm vui rộn rã. Nếp cho năng suất thấp, nên trước đây người dân chỉ trồng diện tích nhỏ, chủ yếu để lưu giữ giống và chế biến món ăn cúng tổ tiên. Ngày nay, nhu cầu thưởng thức tăng cao, diện tích canh tác đã mở rộng lên hơn 130ha với trên 1.000 hộ sản xuất.
Sản phẩm nếp ngự Sa Huỳnh đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận thương hiệu vào năm 2019. Hợp tác xã nông nghiệp Phổ Châu phối hợp với các đơn vị chức năng để phục tráng và bảo tồn nguồn gen quý. "Chúng tôi sẽ quy hoạch, mở rộng vùng sản xuất, phát triển sản phẩm chế biến từ nếp nhằm nâng cao giá trị, tăng thu nhập cho bà con", ông Nguyễn Hoành Sơn, Giám đốc hợp tác xã, cho biết.
Những hạt nếp ngự Sa Huỳnh không chỉ là nguyên liệu ẩm thực, mà còn là biểu tượng của văn hóa và tình cảm gia đình, níu bước chân những người con xa xứ trở về sum họp trong những ngày Tết đoàn viên.
