Gáo là loài cây từng mọc hoang dại tại các khe suối, chân đồi, gắn liền với hàng rào quê xưa, nhưng nay đã "lên đời" trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm. Loại quả này trước đây ít được chú ý, nhưng những năm gần đây, quả gáo dần trở nên nổi tiếng nhờ khả năng dùng làm thực phẩm lẫn vị thuốc dân gian.
Mỗi năm vào khoảng tháng 11, khi mùa chín rộ đến, những trái gáo vỏ sần sùi lại "gây sốt" trên các chợ mạng, thu hút nhiều người đặt mua để thưởng thức. Quả gáo có hình tròn, bề ngoài dễ gây nhầm lẫn với chôm chôm non, nhưng khi bổ ra, phần ruột vàng ươm như dứa lộ ra. Hiện nay, gáo có hai loại phổ biến là gáo vàng và gáo trắng, mỗi loại mang đặc điểm hình dáng riêng biệt.
Hương vị đặc trưng và cách chế biến
Khi còn xanh, trái gáo có vị hơi chát, nhưng khi chín, trái chuyển sang màu vàng ươm, vị chua chua ngọt ngọt đặc trưng. Người ta có thể ăn sống chấm với muối ớt, hoặc dùng để kho cá, tạo nên món cá kho gáo nổi tiếng ở vùng đất Ninh Bình. Món ăn này được nhiều người yêu thích bởi hương vị hấp dẫn.
Cách nấu cá kho gáo khá đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Gáo được chọn quả vừa chín tới, rửa sạch rồi thái lát mỏng. Cá làm sạch, ướp gia vị cho thấm. Khi kho, xếp một lớp gáo dưới đáy niêu, tiếp đến là lớp cá, rồi lại xen kẽ gáo và cá cho đến hết. Sau đó, nêm nếm vừa ăn và thêm chút nước. Đun nhỏ lửa đến khi nước cạn sánh, cá mềm, thấm vị là hoàn thành. Thành phẩm có màu sắc đẹp mắt, hương thơm đặc trưng, vị chua thanh hòa quyện cùng vị béo và mặn, ăn rất "đưa cơm".
Giá trị ẩm thực và kinh tế
Từng là loại cây mọc dại ở khe suối, nay quả gáo đã "lên đời" thành đặc sản lạ, xuất hiện nhiều ở các thành phố. Trên chợ mạng và các khu chung cư, trái gáo được rao bán với giá khoảng 100.000 – 120.000 đồng/kg, thu hút không ít người tìm mua để thưởng thức và trải nghiệm hương vị mới lạ. Món cá kho gáo vì thế cũng dần được biết đến rộng rãi hơn, trở thành đặc sản đặc trưng của ẩm thực địa phương.
Công dụng trong dân gian
Không chỉ có giá trị ẩm thực, cây gáo còn được dân gian ghi nhận với một số công dụng hỗ trợ sức khỏe. Theo kinh nghiệm truyền lại, phần vỏ gáo được cho là có tác dụng hạ sốt, đồng thời được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian liên quan đến tiêu hóa, xơ gan cổ trướng hay các vết thương nhiễm khuẩn.
Trúc Chi (t/h)
